نقش فناوری اطلاعات در مشاوره شغلی و راهنمای شغلی

در هزاره سوم بکارگیری تکنولوژی برای توسعه اقتصاد، دستیابی به علوم و فنون جدید، آموزش، توسعه اجتماعی، امری اجتناب ناپذیر است. به واسطه …

چکیده:
در هزاره سوم بکارگیری تکنولوژی برای توسعه اقتصاد، دستیابی به علوم و فنون جدید، آموزش، توسعه اجتماعی، امری اجتناب ناپذیر است. به واسطه دستیابی به تکنولوژی نوین داشتن اطلاعات و برقراری ارتباطات نیز ضروری و نفی در آن انکار ناپذیر است.
در این مقاله نگارنده سعی بر آن دارد صرفنظر از کاربرد فنآوری اطلاعات در توسعه اقتصادی و اشتغال که خود بحث مفصل و خارج از موضوع تعیین شده است در نگاهی تخصصی به چگونگی بکارگیری از این علم در ارائه خدمات مشاوره ای، تسهیل در راهنمای انتخاب شغل متناسب با علایق افراد بپردازد.
تاسیس مراکز مشاوره شغلی و ارائه خدمات مشاوره ای از جمله موضوعات روز در کشورهای توسعه یافته است. با روند رو به رشد فنآوری اطلاعات میدان فعالیت متخصصان و صاحبان کسب و کار محدود به حوزه و حرفه خاصی نبوده و بر خلاف نظر برخی از نظریه پردازان مبنی بر جایگزینی تکنولوژی به جای نیروی انسان، جذب نیروهای کارآمد ومتخصص، مطابق با نیازهای بازار کار از مهمترین اهداف صاحبان صنعت و سرمایه گذاران صنعت می باشد.
از این رو در کشورهای توسعه یافته ضمن جامعیت و عمومیت بخشیدن به تکنولوژی فنآوری اطلاعات و ارتباطات، سعی در بکارگیری این علم از دو منظر نموده¬اند.
• رویکرد اوّل: نگاه کاربران یا مراجعان جهت مشاوره و یا یافتن موقعیت شغلی مناسب 
• رویکرد دوّم: دیدگاه صاحبان سرمایه و صنعت، جذب نیروهای متخصص و کارآمد متناسب با نیازهای سازمانی
این مقاله حاصل یک تحقیق با رویکرد تحلیلی است و سعی بر آن دارد تا با ارانه راهکارهای گوناگون به بررسی I.T. در ایران و کاربرد آن در راهنمای شغلی و مشاوره شغلی و در نهایت راهکارهای لازم جهت بسترسازی و تجهیز امکانات برای توسعه و مراکز خدماتی مشاوره شغلی نماید.
کلیدواژه: فنآوری اطلاعات، مشاوره شغلی، راهنمای شغلی،  MIS  
مقدمه:
فرانک پارسونز  منسوب به پدر نهضت راهنمای شغلی (ERA) در آمریکا می¬باشد. نظریه پارسونز که در سال ۱۹۰۷ با اعتقاد به این موضوع که اشتغال ضرورت فردی و اجتماعی است  در مرکز راهنمای شغلی در Boston فعالیت خود را آغاز نمود. به اعتقاد این دانشمند برای انتخاب شغل مناسب، توانائی و ویژگیهای روحی فردی نقش بسازی در تعیین شغل و دوام شغلی داشته و باید با شغل انتخاب شده منطبق باشد. از اینرو سه ویژگی را برای نظریه خود در نظر گرفته و مطرح می¬سازد.
۱. مشاور باید مراجع را در تجزیه و تحلیل توانائی¬ها، رغبت¬ها و خلق و خوی خود یاری دهد. این امر می¬بایست با تشویق مراجعه کننده به مطالعه دقیق پیرامون شغل پیشنهادی و بالا بردن آگاهی مرجع در حاشیه موضوع مورد شور با مثال¬های از اشخاص و یا موفقیت¬های کسب شده انجام پذیرد.
۲. مشاور باید مراجع را با خصوصیات مشاغل، تهدیدها و فرصتهای شغلی آشنا سازد. بهترین الگوی پیشنهادی پارسونز تشویق مراجع به بازدید از مراکز صنعتی، سازمانها و یا موسسات موجود بوده و کسب اطلاعات بطور مستقیم از صاحبان کسب و کار می¬باشد.
۳. مشاور و مراجع به مقایسه و انطباق منطقی خصوصیات شخصی با ویژگی¬های شغلی می¬پردازند و با توجه به در نظر گرفتن شرایط طرفین بهترین گزینه را انتخاب می¬نمایند.
با عنایت به اینکه فنآوری اطلاعات دروازه عبور از جهان سوم و مسیر ورود به کشورهای صنعتی و توسعه یافته است ضروریست به کمک سیستم¬های اطلاعات مدیریتی (MIS) با در نظر گرفتن تعاریف نظری مشاوره شغلی و راهنمای شغلی و تفاوت ما بین آنها و به کمک تکنولوژی فنآوری اطلاعات و تلفیق آن اقدام به ارائه خدمات به جامعه نمود. لذا نگارنده در چند سطر تعاریف آکادامیک راهنمای شغلی، مشاوره شغلی و تفاوت مابین آن را مطرح و سپس به ارائه موضوع اصلی خواهد پرداخت.
مشاوره جریانی فعال و پویا بین مراجع و مشاور است و در مفهوم عام همکاری کردن و رای و نظر دیگری را در انجام کاری خواستن است و با تجزیه و تحلیل مشکل، مبادرت به یافتن راه¬حل مناسب است.
راهنمائی کمک به فرد است تا بتواند فرصت¬ها و تهدیدهای شغلی و شخصی را آگاهانه تشخیص دهد و از موقعیت و تجربیات کسب شده در بررسی¬های خود پیرامون موضوع انتخابی بیشترین استفاده و بهره ممکن را ببرد.
حال با تعاریف فوق می توان تفاوت راهنمای شغلی با مشاوره شغلی را چنین مطرح نمود. راهنمای شغلی مفهوم کلی و جامع تری دارد بگونه ای که تمامی برنامه ها و فعالیت ها را برای کمک به فرد در بر¬داشته در حالیکه مشاوره شغلی بخشی از تکنیک¬های راهنمای شغلی است.
 


 فنآوری اطلاعات ( Information Technology):
می¬توان فنآوری اطلاعات را مجموعه¬ای از سخت¬افزار، نرم¬افزار و مغز¬افزار تعریف نمود که عمده وظیفه آن پردازش های لازم بر روی داده¬های تحقیقاتی، کنترلی، عملیاتی و مدیریتی می¬باشد. لازم است ویژگی¬های منحصر بفرد دقت، سرعت و کنترل جریان داده¬ها را نیز به آن اضافه نمود. کنترل¬های جریان اطلاعاتی و مدیریت¬های موضعی و کلان، تجزیه تحلیل و بررسی سخت¬افزار و نرم¬افزار از دیگر مشخصه¬های این علم می¬باشد.
از اینرو فرآیند اطلاعات را نیز می¬توان شامل ارتباطات، توزیع و دستیابی به اطلاعات دانست. وجود بانک¬های اطلاعاتی رابطه¬ای  و سیستم¬های مدیریت اطلاعاتی  ، دستیابی به اطلاعات کاربران را تسهیل نموده است بگونه¬ای که کاربران برای دستیابی به آخرین اطلاعات خود از طریق رایانه¬های شخصی خود در منازل و محل¬کار براحتی از طریق Internet, Extranet و یا شبکه¬های خصوصی Intranet به اطلاعات مورد نظر خود دست یافته و از آن بهره¬برداری می نمایند.
 رشد تکامل فنآوری ارتباطات و اطلاعات (ICT)  را می¬توان با الگوی زیر بیان نمود و در نهایت با تلفیق الگو های پیشنهادی دیگر مدل های جدیدی را از جمله مدل فنآوری اطلاعات در مشاوره شغلی یا راهنمای شغلی طراحی و پیشنهاد نمود.
 


رشد علمی کشورها در عرصه دانش نیز به تبعیت از علوم دیگر و تلفیق با سایر علوم از جمله فنآوری اطلاعات دستخوش تغییر و تحولات قابل ملاظه¬ای بوده است به نحوی که در اکثر دانشگاه ها شاهد آموزش های آدامیک میان رشته ای  و جذب دانشجو در این دوره ها می باشیم.
شواهد حاکی از آن است که در نسل سوم تکامل فنآوری اطلاعات، همانطور که در الگوی بالا ملاحظه می¬گردد، رشته¬های علمی که پیش از این بطور مستقل مورد توجه دانشمندان و محققان قرار داشت امروز بکمک فنآوری اطلاعات نوید بخش علوم جدیدی هستند که کاربردهای خاص و بیشتر مواقع کاربرد واحدی دارند.
بطور مثال تجارت که پیش از این مبتنی بر علم اقتصاد بوده است پس از تلفیق با تکنولوژی فنآوری اطلاعات، مبداء علم جدیدی بنام تجارت الکترونیکی گردیده است که امروز شاهد روند رو به رشد اقتصادی کشورهای دست یافته به این علم می¬باشیم. حتی می¬توان ادعا نمود یکی از پارامترهای مهم فاصله اقتصادی میان کشورهای منطقه، بهره¬وری کشورهای توسعه یافته به این تکنولوژی و علوم جدید می¬باشند و فقر اقتصادی سایر کشورها بدلیل بی¬توجهی به کاربرد فنآوری اطلاعات در اقتصاد جهانی است.
مراکز مشاوره و راهنمای الکترونیکی (E-Consulting): 
بدنبال پیشرفت روز¬افزون I.T. ، و کاربردهای آن در تمامی حوزه¬های علمی، تاسیس مراکز مشاوره¬ای الکترونیکی در جهت ارائه خدمات مشاوره¬ای به کاربران امری ضروری و عدم وجود آن تا حدی غیر قابل انکار می¬باشد.
مراکز مشاوره و راهنمای الکترونیکی E-Consulting جامعه اطلاعاتی گسترده¬ای را در بر دارد. این مراکز می¬تواند در بخش¬های مختلفی کارآمد و کارآیی داشته باشد.
• مراکز مشاوره شغلی و راهنمای شغلی الکترونیکی (E-Occupation Consulting)
• مراکز مشاوره ای پزشکی الکترونیکی (از روش Teleconference به راحتی می توان از راه دور مشاوره پزشکی و حتی در برخی از موارد به کمک تجهیرات پزشکی(Medicine Robotic) در عملیات¬های جراحی شرکت و بیماران را درمان نمود) 
• مراکز  مشاوره ای فنی و مهندسی الکترونیکی
• مراکز  مشاوره ای امور تربیتی الکترونیکی
• مراکز  مشاوره ای آموزشی الکترونیکی
• مراکز مشاوره قضائی الکترونیکی
• سایر مراکز مشاوره¬ای دیگر …
اهداف مراکز مشاوره شغلی و راهنمای شغلی:
۱. هدایت هر چه بهتر مرجع در استفاده از منابع اطلاعاتی
۲. انجام فعالیت ها به منظور فراهم نمودن خدمات موثر
۳. بروز رسانی و به هنگام سازی داده های بانک اطلاعاتی
۴. حفظ در امنیت و امانت¬داری در اطلاعات منابع موجود
۵. بهره گیری از دانش مشاوران متخصص و مجرب در ارائه خدمات مشاوره ای متناسب با موضوعات و مشکلات طرح شده از سوی مرجع
۶. تسریع در ارائه اطلاعات به مرجع 
۷. کاهش هزینه های اطلاع¬رسانی و یا گردآوری اطلاعات مورد نیاز با ایجاد بانک اطلاعاتی متمرکز
۸. نظارت، کنترل و ساماندهی در ارتباطات
۹. استخراج اطلاعات آماری و تحقیقاتی 
۱۰. برنامه¬ریزی و ارائه راهکارها و الگوهای مناسب به مسئولان 
۱۱. زمانبندی اقدامات اجرائی مطابق با برنامه چشم انداز کشور
۱۲. ایجاد Portal & Vortal های جامع Up to Minute بجای Up to Date
۱۳. …
مزایای مراکز مشاوره ای و راهنمای شغلی الکترونیکی:
۱. صرفه جویی در هزینه و زمان از منظر مرجع و مشاور
۲. بهره وری از منابع بانک اطلاعاتی جامع هوشمند
۳.  بهره¬گیری از تجربیات مشاوران مجرب برای راهنمائی مرجع و دریافت مشاوره های لازم به روش الکترونیکی و بدون مراجعه حضوری
۴. به واسطه وجود Metadataی هوشمند، گرایش و سمت گیری به تصمیم های عقلائی بیشتر می شود.
۵. قدرت شناخت مرجع به لحاظ توانمندیهای شخصی و انتظارات شغلی بیشتر می گردد.
۶. فراهم ساختن فرصت های شغلی مناسب برای مراجع و صاحبان سرمایه و کسب وکار
۷. بالا بردن دانش شهروندان و آشنا ساختن با محدودیت¬ها، رفع موانع، ضوابط و مقررات دست و پاگیر برخی از سازمانها
ابزار و تجهیزات مورد نیاز برای طراحی مراکز مشاوره شغلی و راهنمای شغلی الکترونیکی: 
۱. طراحی تارگاه های بصورت Portal و Vortal برای ارائه خدمات مشاوره ای
۲. طراحی و پیاده سازی بانک اطلاعاتی رابطه¬ای برای درج اطلاعات (مراجع و صاحبان سرمایه و کسب و کار)
۳. جذب مشاوران مجرب و متخصص، متناسب با نیازهای شغلی سازمان
نتیجه گیری:
با توجه به رشد جمعیت و افزایش نرخ بیکاری در جامعه، یافتن شغلی مناسب و تامین حداقل انتظارات خانواده، از مهمترین دغدغه های قشر جوانان محسوب می گردد. بنحوی که گاها بواسطه عدم انتخاب شغل مناسب و یا عدم آشنائی و آگاهی از شغل انتخابی، و همچنین عدم علاقه به پیشه و حرفه فعلی پس از مدت زمان کوتاهی اقدام به ترک کار و به خیل بیکاران جامعه افزوده خواهند شد و مشکلاتی را برای خود، خانواده و صاحبان مشاغل ایجاد می¬نماید.
وجود مراکز مشاوره ای شغلی و راهنمای شغلی الکترونیکی، ضمن کاهش هزینه ها و صرفه جوئی در زمان برای یافتن موقعیت شغلی مناسب برای شهروندان و صاحبان مشاغل، امکان جذب و بکارگیری نیروی انسانی متخصص و آشنا به امور مورد نیاز سازمانها و مراکز را فراهم نموده و در راستای اهداف سازمان مبنی بر هدایت سازمان مبتنی بر شایسته سالاری فعالیت می نماید. از طرف دیگر مرجع نیز مطابق با توانمندی، علاقه و تخصص، موقعیت مناسب شغلی را شناسائی و مشغول به فعالیت می گردد.

منابع:
۱. دکتر محمدعرب یزدی، فرصت های نوین شغلی در عصر پیشرفتهای فنآوری اطلاعات، ۱۳۸۰
۲. سیده بهنوش محدث خالصی، نقش فنآوری اطلاعات I.T. ، همایش نقش فنآوری اطلاعات در اشتغال، ۱۳۸۰
۳. دکتر عبدا… شفیع آبادی و لیلا بیات مختاری ، مقدمات راهنمائی و مشاوره(مفاهیم کاربردی)، فایل PowerPoint 
                        4Laudon K.C., Laudon J.P., Management Information Systems, 2005 
۵.http://www.myfuture.edu.au/services
۶.http://www.payscale.com/research/us
۷.Information Technology (IT) Consultant, http://www.payscale.com

نقش فناوری اطلاعات در نحوه عملکرد مدیریت منابع انسانی

چکیده :

 با ورود فناوری اطلاعات به سازمان، عملکردهای مدیریت منابع انسانی دستخوش تغییر می شود. این تغییر در صورتی می تواند موثر باشد که ابتدا فعالیت هایی را که فناوری اطلاعات می تواند انجام دهد، شناخته و زمینه بروز این فعالیت ها را فراهم نماییم. متعاقب آن مدیریت منابع انسانی با شرایط جدید آشنایی لازم را پیدا نموده تا بتواند با بهره گیری از ظرفیت هایی که فناوری اطلاعات می تواند ایجاد کند، سبب ارتقاء عملکرد منابع انسانی سازمان شود. در این مقاله سعی شده است ابتدا تاریخچه مختصری از هر دو موضوع فناوری اطلاعات و مدیریت منابع انسانی ارایه داده و سپس تاثیر و پیامدهای فناوری اطلاعات بر عملکردهای مدیریت منابع انسانی را توضیح دهیم. در ادامه نیز شرایط و فرصت هایی که کاربرد فناوری اطلاعات در مدیریت منابع انسانی فراهم می نماید، مورد بررسی قرار گرفته است.

کلید واژه :

 فناوری اطلاعات – مدیریت منابع انسانی – ساختار سازمان – عملکردهای مدیریت منابع انسانی

مقدمه

به جرات می توان مدعی شد که در طول تاریخ ظهور فناوری های مختلف هیچ نوع فناوری نتوانسته همانند فناوری اطلاعات، در بین رشته های مختلف علوم ارتباط ایجاد نماید. فناوری اطلاعات به عنوان یک پیوند دهنده، تمامی علوم روز را به کار می گیرد تا بتواند اطلاعات مورد نیاز متخصصین، صنایع، سازمان ها و بالاخره همه مردم در قسمت های مختلف جامعه را در کمترین زمان و بهترین وجه ممکن تامین نماید. به طوری که امروزه فناوری اطلاعات مرزهای کشورهای جهان را در می نوردد و ملت ها را در یک جامعه جهانی گردهم می آورد.

شاید بتوان گفت به کارگیری صحیح فناوری اطلاعات نه تنها آینده زندگی بشر را بهبود خواهد بخشید، بلکه سعی دارد تا خرابی های به بار آمده ناشی از فناوری های گذشته را نیز اصلاح نماید. به عنوان مثال به کارگیری فناوری اطلاعات مشکلات ترافیک، کمبود مکان فیزیکی جهت انجام کار و تحصیل، کمبود زمان، رقابت و حسادت های بی مورد و پنهان کاری در تحصیل علوم، اشتغال و تبادل فرهنگی را مرتفع خواهد نمود. طبعاً در این عرصه جدید، هر فرد و جامعه ای که با شناخت و اشراف بیشتر، اهداف و آرمان روشنتر پا به میدان بگذارد می تواند از این فناوری بهره بیشتری ببرد و در حوزه های مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی جهان نقش بیشتری داشته باشد. در کل فناوری های اطلاعاتی همراه با فاکتورهای خود تحولات عظیمی در شرکت ها و سازمان های بازرگانی ایجاد کرده است به گونه ای که عملکرد کلی این قبیل شرکت ها کاملاً تحت تاثیر میزان کاربرد فناوری های مورد بحث می باشد. در این میان مدیریت منابع انسانی به دلیل نقش گسترده ای که در سازمان دارد به نوبه خود متاثر از این تحولات است. ]۱[ به عبارت دیگر در سازمان های حاضر بیش از هرچیزی عملکردهای مدیریت منابع انسانی تحت الشعاع فناوری اطلاعات قرار خواهد گرفت. باید با بررسی و شناخت نقش فناوری اطلاعات در عملکردهای مدیریت منابع انسانی و همچنین با طراحی و ایجاد یک سیستم پویا، زمینه ساز شناسایی، انتخاب، استخدام، آموزش و به کارگیری موثر منابع انسانی در سازمان باشیم.

تعاریف

فناوری اطلاعات

برخی از صاحبنظران فناوری اطلاعات را به عنوان گردآوری، سازماندهی، ذخیره و نشر اطلاعات، اعم از صوت، تصویر، متن یا عدد می دانند که با استفاده از ابزار رایانه‌ای و مخابراتی صورت می‌پذیرد.

مدیریت منابع انسانی

هر یک از دیدگاه های مختلف نظری در حوزه مدیریت، تعاریف متفاوتی از مدیریت منابع انسانی ارایه داده اند که در زیر به برخی از آنها اشاره می شود:

 مدیریت منابع انسانی را شناسایی، انتخاب، تربیت و پرورش نیروی انسانی سازمان به منظور نیل به اهداف سازمان تعریف کرده اند.

 مدیریت منابع انسانی از جمله مسئولیت های اصلی مدیریت در هر سازمان به شمار می رود و همه مدیران سطوح متعدد سازمان به نوعی از این مسئولیت برخوردارند. از اینرو مدیریت منابع انسانی را بهره برداری از سرمایه های انسانی شرکت، برای نیل به اهداف سازمانی می دانند.

 مقصود از مدیریت منابع انسانی، سیاست ها و اقدامات مورد نیاز برای اجرای بخشی از وظیفه مدیریت است که با جنبه هایی از فعالیت کارکنان بستگی دارد، به ویژه برای کارمندیابی، آموزش دادن به کارکنان، ارزیابی عملکرد، دادن پاداش و ایجاد محیطی سالم و منصفانه برای کارکنان شرکت.

عملکردهای(وظایف) مدیریت منابع انسانی

هر یک از مکاتب مختلف علم مدیریت ممکن است موضوعات متفاوتی را به عنوان عملکردهای مدیریت منابع انسانی تلقی کنند، با اینحال برخی از انواع رایج و مهم آن عبارتند از: تجزیه و تحلیل شغل، برنامه ریزی منابع انسانی، کارمندیابی و فرآیند انتخاب، اجتماعی کردن منابع انسانی، آموزش منابع انسانی، ارزیابی عملکرد، انضباط و حقوق ودستمزد.

نقش

نقش را به صورت جنبه یی از ساختار اجتماعی، می توان یک موقعیت اجتماعی تعریف کرد که دارای مجموعه یی از این مشخصه ها مانند کیفیت های شخصی و فعالیت می باشد.

در این مقاله منظور از «نقش فناوری اطلاعات»، عبارت از مجموعه فعالیت هایی است که فناوری اطلاعات پس از ورود به سازمان می تواند در جهت انجام هر یک از عملکردهای مدیریت منابع انسانی انجام دهد.

تاریخچه

با توجه به اینکه بررسی ارتباط بین دو فضای مدیریت منابع انسانی و فناوری اطلاعات صورت می پذیرد در نتیجه در بیان تاریخچه این ضرورت احساس می شود که از هر دو فضا مطالبی بیان گردد.

تاریخچه پیدایش مدیریت منابع انسانی

عوامل بسیار زیادی در شکل گیری مدیریت منابع انسانی موثر هستند. از ده ها قرن قبل از میلاد مسیح و از زمانی که انسان ها به صورت گروهی و جمعی زندگی می کرد، در هنگام تقسیم کارها و عواید ناشی از آن قواعد خاصی را رعایت می کردند. اما عواملی را که به پیدایش اداره امور کارکنان به صورت یک واحد مستقل با تعریف تخصصی وظایف منجر شد می توان به شرح زیر برشمرد:

شروع انقلاب صنعتی در سال ۱۷۶۰

۱۸۴۲ نهضت کارگری در سال

 نهضت مدیریت علمی در سال ۱۸۸۵

۱۹۰۰ روانشناسی صنعتی سال ۱۸۹۰ تا

 متخصصان امور نیروی انسانی ۱۸۸۰ تا ۱۹۲۰

مکتب روابط انسانی

به مرور زمان و با جایگزین شدن ماشین به جای انسان، افراد زیادی در یک مکان محدود مشغول به کار شدند. در نتیجه  جهت تنظیم زمان کاری، روابط بین کارگر و کارفرما، محاسبه حقوق، انتظارات کارفرمایان و کارگران از یکدیگر، تشکیل ائتلاف ها و اتحادیه ها، اداره امور کارکنان رشد و توسعه یافت. در نهایت پس از طی مراحل فوق مدیریت منابع انسانی به صورت امروزی مطرح شد.

تاریخچه پیدایش و تحول فناوری اطلاعات

فناوری اطلاعات به معنای عام آن به عنوان مجموعه ای از ابزارها و سیستم ها جهت گردآوری، سازماندهی، ذخیره و نشر اطلاعات اعم از صوت، تصویر، متن یا عدد می باشد. سابقه این علم به ۳۵۰۰ سال قبل از میلاد مسیح بر می گردد. یعنی از زمان رم باستان که نامه ها را روی لوح گلی و به صورت تصویر می نوشتند و نامه بر در طی یک هفته تنها مقصد کوتاهی را طی می نمود تا هم اکنون که با استفاده از ابزارهای پیشرفته رایانه ای و سیستم های مجهز مخابراتی در کوتاه ترین زمان ممکن اطلاعات دلخواه در اختیار قرار می گیرد.

فناوری نوین اطلاعات یعنی فناوری اطلاعات مبتنی بر الکترونیک را می توان در چند سال پیش از دهه ۱۹۴۰ سراغ گرفت. در طی جنگ جهانی دوم و پس از آن بود که پیشرفت های عمده در فناوری الکترونیک رخ داد. تولید اولین کامپیوتر قابل برنامه ریزی و ترانزیستور که منشاء میکرو الکترونیک و هسته حقیقی انقلاب فناوری اطلاعات در قرن بیستم بود.

به عقیده «کاستلز » تنها در دهه ۱۹۷۰ بود که فناوری های جدید اطلاعاتی در سطحی گسترده انتشار یافتند و توسعه توأمان خود را شتاب بخشیدند و در پارادایمی جدید گردهم آمدند. کاستلز می گوید: بی گمان می توانیم بدون اغراق بگوییم که انقلاب فناوری اطلاعات به عنوان یک انقلاب در دهه ۱۹۷۰ متولد شد. به ویژه اگر پیدایش و رواج مهندسی ژنتیک به طور موازی و تقریباً در همان زمان و مکان را به آن اضافه کنیم.

اگر بخواهیم سیر تحول فناوری اطلاعات را بر روی یک محور به نمایش بگذاریم شکل زیر احتمالاً می تواند گویای تحولات انجام شده در فناوری اطلاعات باشد.

  نقش فناوری اطلاعات در عملکردها (وظایف)ی مدیریت منابع انسانی

امروزه فناوری اطلاعات به عنوان یکی از فناوری های نوین بشری، نه تنها خود دستخوش تغییراتی ژرف شده است بلکه در حال تاثیرگذاری بر روی تمام جنبه های مختلف زندگی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی می باشد. بالطبع از مهمترین قسمت هایی که فناوری اطلاعات با ورود خود به سازمان در آن تاثیر گذار خواهد بود منابع انسانی و عملکردهای مدیریت منابع انسانی می باشد. لذا باید ابتدا عملکردهای مدیریت منابع انسانی و سپس نقش فناوری اطلاعات در هر یک از عملکردها را بررسی نماییم.

عملکردها (وظایف)ی مدیریت منابع انسانی

براساس مطالعات انجام شده و بررسی در منابع علمی معتبر مدیریت منابع انسانی در هر یک از مراحل جذب، به کارگیری، نگهداشت و جبران خدمت وظایفی را انجام می دهد (شکل ۲) که اهم آن به شرح ذیل می باشد:

 – نظارت بر استخدام

– تجزیه و تحلیل شغل – برنامه ریزی جهت تامین نیروی انسانی مورد نیاز سازمان

 – کارمندیابی

– انتخاب و استخدام بهترین و شایسته ترین نیروها برای تصدی مشاغل سازمان

 – طراحی و تنظیم برنامه هایی که ورود کارکنان جدید به سازمان را تسهیل و به ایشان کمک کند تا جایگاه صحیح سازمانی و اجتماعی خود را در آن بیابند.

– آموزش کارکنان

– تربیت مدیر

– طراحی سیستم های ارزیابی عملکرد، پاداش، حقوق و دستمزد، شکایات، ایمنی و بهداشت و سیستم انضباط 

 نقش های فناوری اطلاعات در هر یک از عملکردهای مدیریت منابع انسانی:

ورود و به کارگیری فناوری اطلاعات در سازمان در حوزه های مختلف کارکردهای خاص خود را خواهد داشت و از جمله در حوزه منابع انسانی و عملکردهای آن می تواند نقش های زیادی را در جهت انجام بهتر وظایف مدیریت منابع انسانی ایفا نماید.

در شکل (۳) سعی گردید تا مهمترین نقش های فناوری اطلاعات در هر یک از عملکردهای مدیریت منابع انسانی نشان داده شود. همانطوری که مشخص است با به کارگیری فناوری اطلاعات در هر یک از عملکردها، زمینه های لازم جهت شناسایی، انتخاب استخدام، آموزش و به کارگیری موثر منابع انسانی ایجاد خواهد شد و در نهایت ارتقاء عملکرد منابع انسانی را به دنبال خواهد داشت. برخی از نتایج کاربرد فناوری اطلاعات در عملکردهای مختلف مدیریت منابع انسانی به شرح ذیل است :

 دقت در انجام عملکرد

سرعت در انجام عملکرد

 شفافیت در سیستم

جامعیت در طراحی سیستم

اطلاع رسانی گسترده و به موقع با استفاده از شبکه های اینترنت و اینترانت

ارزیابی دقیق و سریع

اعلام بازخورد به موقع

انجام امور تکرارپذیر توسط سیستم های سخت افزاری

کنترل و ارزیابی نامحسوس

برقراری عدالت

برقراری نظم بیشتر

بقیه موارد در شکل زیر نشان داده شده است. 

 تغییر در فرآیندها و ساختار سازمانی از طریق فناوری اطلاعات

سازمان ها همواره از جوانب مختلف تحت فشار هستند تا تغییراتی در آنها اعمال شود به عبارتی دیگر سازمان ها برای انطباق با محیطشان تغییر می کنند و هدف نهایی از این تغییر یک معقوله استراتژیک است؛ سازمان از طریق انطباق با محیط می خواهند عملکرد بـقاء، رشـد و پیشرفت را تضمین نمایند. از این رو ساختار سازمانی در این رابطه نقشی مهم ایفا می کند. وقتی سازمان شکل مـعینی را می پذیرد بهتر می تواند وظایف خود را انجام دهد. در این رابطه به خصوص فناوری های اطلاعاتی عامل اصلی تغییر محسوب می شوند. فناوری های اطلاعاتی نه تنها عامل تغییر هستند بلکه خودشان با سرعت رو به رشدی تغییر می کنند]۱۲[. به عنوان مثال با گذشت زمان ابزارهایی که سازمان ها جهت انجام امور جاری استفاده می کنند تغییر می کند، هم اکنون شاید به سختی بتوان سازمانی را یافت که از دستگاه نمابر و رایانه جهت انجام امورجاری خود بهره نبرد.

پیشرفت در فناوری اطلاعات بدان معنی است که اطلاعات بیشتری در سازمان ها ایجاد شده و گردش آن نیز سریع تر بوده است. بسیاری از فرآیندهای دستی قدیمی به طور کامل مکانیزه شده اند، این تحولات موجب تغییرات مهمی در ساختار شغلی و تخصصی پرسنل شده است. همانطوری که در مبحث «نقش فناوری اطلاعات در عملکردهای مدیریت منابع انسانی» ملاحظه نمودید در جهت تغییر بسیاری از فرآیندهای قبلی و انجام کارها از طریق رایانه و شیوه های جدید، فناوری اطلاعات نقش به سزایی را ایفا می نماید.

برخی از مواردی که فناوری اطلاعات سبب تغییر فرآیندهای سازمان می شود عبارتند از:

. فناوری اطلاعات موجب مکانیزه شدن و سرعت بالای فرآیندها می گردد

. فناوری اطلاعات مشاغل مجازی و همکاری های راه دور را ممکن می سازد

.فناوری اطلاعات تعاملات را افزایش داده و بازخورد فوری را ممکن می سازد

.فناوری اطلاعات موجب ایجاد، توزیع، مدیریت موثر و هوشمندانه دانش می شود

. فناوری اطلاعات محاسبات را در سطح وسیع و بدون خستگی انجام می دهد

. فناوری اطلاعات، اطلاعات را در سطوح مختلف سازمان به اشتراک می گذارد

با توجه به مطالب فوق حتی بیان این مطلب که در آینده سازمانها بدون فناوری اطلاعات و ارتباطات بتوانند به حیات ساختاری خود ادامه دهند تقریبا دور از تصور است. تاثیرات فناوری اطلاعات، ساختار را به گونه ای دگرگون می سازد که با شکل امروزی آن متفاوت خواهد بود. ساختار سازمانی مناسب با پیشرفت فناوری ها، توان مدیریت را در تحصیل ماموریت ها و هدف های راهبردی افزایش خواهد داد. در سازمانی که فرآیند گردش اطلاعات در آن رکن اساسی را ایفا می کند (یا اطلاعات نگر و اطلاعات بر است) بدون شک فناوری اطلاعات و ارتباطات در ساختار آن تاثیر خواهد گذاشت.

ساختار سازمانی مهمترین عامل در برقراری ارتباطات و استفاده بهینه از فناوری اطلاعات و ارتباطات است به عبارت دیگر سرمایه گذاری و به کارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات بایستی ساختار سازمانی را متحول و اثربخش سازد.

از اینرو جوامع دچار دوگانگی شده یا می شوند و بخش فوقانی و زیرین ساختار اشتغال در حال رشد و بخش میانی آن در حال کوچک شدن است (شکل ۴). سرعت و میزان این تغییر به جایگاه هر کشور در تقسیم کار جهانی و فضای سیاسی آن بستگی دارد.

محیط و نقش در حال تغییر مدیریت منابع انسانی

یکی از پیامدهای فناوری اطلاعات، جهانی شدن نیروی کار می باشد. در واقع محیطی که مدیریت منابع انسانی می تواند نیروهای مورد نیاز خود را جذب نماید فراتر از مرزهای جغرافیایی خواهد بود. لذا مدیریت سازمان ها در زمینه جذب و به کارگیری نیروی کار در سطح جهانی (از نظر گزینش، آموزش و اجرای سیاست های پرداخت پاداش، حقوق و …) با چالش های بسیاری رو به رو خواهد شد. جهانی شدن نیروی کار و سایر عوامل موجب شده اند که ماهیت مشاغل و کارها، دستخوش تغییرات شدید قرار گیرد و شرکت ها با بهره گیری از شبکه های ارتباطی و امکاناتی که در آنها وجود دارد سعی می کنند فعالیت های خود را در نقاطی از دنیا که نرخ دستمزد با آهنگی کند تر رشد می کند، دایر کنند. برخی از مشخصه های محیط جدید عبارتند از :

 کاسته شدن از مشاغل دفتری

 افزایش مشاغل حرفه ای، مدیریتی و فنی

 نیاز به آموزش مداوم

 پیمان سپاری کارها

 عدم امکان نظارت برکار نیروها همانند قبل، به علت حرفه ای شدن نیروها

 ضرورت ایجاد سیستم های خود کنترلی

 کاهش مخارج جذب و پرورش نیروی انسانی

بالطبع مدیریت منابع انسانی بایستی روش های خود را نیز تغییر دهد. رقابت در سطح جهانی مطرح می باشد و شناخت نقاط قوت و ضعف، تهدیدها و فرصت ها می تواند به سازمان در انتخاب، استخدام، پرورش و به کارگیری نیروی مناسب کمک نماید. برخی از وظایف و نقش های در حال تغییر مدیریت منابع انسانی عبارتند از:

 کاهش نیروی انسانی غیرفعال و تقویت نیروهای باقیمانده

 ایجاد زمینه دریافت آموزش های جدید و مستمر

کاهش فشار روانی کارکنان

 افزایش کیفیت زندگی کاری

 واکنش مناسب و سریع نسبت به تغییرات فناوری

 مد نظر قرار دادن نوآوری در محصولات تولیدی

 تشکیل تیم های تخصصی

 پرداخت پاداش و مزایا براساس خروجی تیم های کاری

 استفاده از ساعات کاری انعطاف پذیر

 همسوسازی اهداف کارکنان با اهداف سازمان

 به کارگیری روش هایی جهت افزایش تعهد در کارکنان

نتیجه گیری

توان تداوم سازمان در محیط متغییر و رقابتی امروزین مستلزم به کارگیری فناوری اطلاعات در سازمان می باشد. نقش فناوری اطلاعات در سازمان های جدید به اندازه ای پررنگ است که بسیاری از نظریه پردازان سازمان، مدیران و تصمیم گیران سازمان ها را به اتخاذ استراتژی مرتبط با این فناوری ها در جهت گیری های آتی سازمان ها توصیه می کنند. از قسمت های مهم سازمان که تحت تاثیر این فناوری قرار خواهد گرفت، منابع انسانی سازمان می باشد. به طور طبیعی نحوه مدیریت بر نیروهایی که در محیط جدید یعنی محیطی که با فناوری اطلاعات عجین شدن است تحت الشعاع این فناوری قرار خواهد گرفت.

در این راستا ضروری است نقش هایی را که فناوری اطلاعات می تواند برای مدیریت منابع انسانی ایفا کند را بررسی نموده و با استفاده از آن زمینه انجام هرچه بهتر وظایف را برای مدیر منابع انسانی فراهم نماییم. در غیر این صورت عملکرد منابع انسانی به ویژه از لحاظ دستیابی به اهداف سازمان ضعیف خواهد بود. در نتیجه برای انجام بهتر وظایف مدیریت منابع انسانی باید اولاً محیط جدید که تحت تاثیر فناوری اطلاعات می باشد را بشناسیم و ثانیاً بدانیم که در این محیط مدیر منابع انسانی چه وظایفی را باید انجام دهد.

منابع

۱- Sehanovic, Jusuf and Zugaj, Miroslov, “mathematical modeling of organization and information technology”, Library management 1996: pp.25-30, MCB university press.

۲- Dictionary of Information Technology, 2nd Edition, Denis Longley 8 michael shain maemillan press Lts. 1985

۳- سعادت اسفندیار: مدیریت منابع انسانی ، انتشارات سمت، ۱۳۸۰ صفحه

۴- سید جوادین سید رضا، مدیریت منابع انسانی، انتشارات نشر نگاه دانش،۱۳۸۰، صفحه ۱۰

۵- گری دسلر، مبانی مدیریت منابع انسانی، ترجمان اعرابی پارساییان، انتشارات دفتر پژوهش های فرهنگی، ۱۳۸۰

۶- سعادت اسفندیار، همان منبع، صفحه

۷- جولیوس گولد، ویلیام ل. کولب: فرهنگ علوم اجتماعی، مترجم جمعی از مترجمان، انتشارات مازیار، ۱۳۷۶

۸- سعادت اسفندیار، همان منبع،  صفحات ۹ تا ۲۱

۹- کاستلز مانوئل: عصر اطلاعات (اقتصاد، جامعه و فرهنگ)، مترجمان احمد علیقلیان، افشین خاکباز، انتشارات طرح نو، جلد ۱، صفحه ۷۷

۱۰- فهیمی مهدی، مجموعه مقالات اولین همایش سراسری اطلاع رسانی نیروهای مسلح، سال ۱۳۸۰، جلد ۲، صفحه ۶۰۳.

۱۱- سعادت اسفندیار، مدیریت منابع انسانی، انتشارات سمت، ۱۳۸۰

۱۲- Makhreji, Ananda “the evolution of information systems: their impact on organizations and structures”, Emerald [2000] ,4,7-507.

۱۳- زرگر محمود، اصول و مفاهیم فناوری اطلاعات، انتشارات بهینه، چاپ اول، ۱۳۸۲

۱۴- کاستلز مانوئل: عصر اطلاعات (اقتصاد، جامعه و فرهنگ)، مترجمان احمد علیقلیان، افشین خاکباز، انتشارات طرح نو، جلد ۱، صفحه ۳۳۱

۱۵- گری دسلر، مبانی مدیریت منابع انسانی، مترجمان علی پارسائیان، سید محمد اعرابی، انتشارات دفتر پژوهش های فرهنگی، تهران ۱۳۸۰ صفحه ۱۶ تا ۲۱

رقابت و ثبات درصنعت پرداخت الکترونیک/ نظام پرداخت در مثلث بازار ، بانک و مشتری

با توجه به سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی که در توسعه ابزارها و زیرساخت‌های مورد نیاز تجارت‌الکترونیکی برای رسیدن به
E-Banking شده‌است؛ کشور و نظام بانکی‌مان به دستاوردهای خوبی در این عرصه رسیده‌است ولی متاسفانه توسعه و سرمایه‌گذاری‌ها به واسطه تحریم‌ها و شرایط ناخواسته‌ای که طی چند سال اخیر شاهد آن بوده‌ایم روند خوبی را تجربه نکرده‌است.

با این توضیح و بر اساس مطالعاتی که در یک دهه اخیر توسط محققان صورت گرفته، آنچه که از یک نظام بانکی متعالی انتظار میرود این است که همواره پیشرو و نقش متولی در تامین زیرساختارهای مورد نیاز  و تجارت‌الکترونیکی در گستره وسیع اقتصادی را ایفا نماید. لذا با توضیحات صدرالاشاره می‌توان متصور شد با بکارگیری فناوری اطلاعات و در سایه تصمیم‌گیری به موقع،  درست و با درک صحیح رقابت و سرمایه‌گذاری‌های بیشتر  می‌توان در صنعت بانکداری با خلق ارزش‌های جدید به نقاط ارزشمند و ثبات پایدار رسید.

تصمیم‌گیری‌هایی که به کمک و به واسطه ایجاد بانک و منابع‌اطلاعاتی جامع، شاخص‌های هدفمند، خدمات ارزش‌افزوده
 ((Value Added Services، حذف روش‌های سنتی که عمدتاً ماهیت هزینه‌ای دارند گرفته می‌شود؛ به سازمان‌هایی که در عرصه بانکداری و پرداخت الکترونیک فعالیت می‌کنند کمک می‌کند تا هزینه‌های غیرضروری و بی‌دلیل خود را کاهش و شرایط را برای افزایش کارآیی بیشتر در انجام کارها و عملیات بانکی مهیا نماید. با این توضیح و با علم به اینکه تصمیم‌گیری پدیده‌ای عجیب و ناشناخته‌ای نیست، بلکه فرآیندی راحت و ساده به کمک داده‌های خام، ابزارهای نوین و مدیران متجّرب و کارآزموده است، سعی داریم در این مقاله تعریفی مناسب از تصمیم، توسعه، رقابت و ثبات ارائه نماییم و شرایطی که موجبات ثبات و پایداری در آن می شود را تشریح نماییم.

مقدمه:

ثبات و پایداری نظام بانکی یکی از مهمترین موضوعاتی است که برای تثبیت رشد یک اقتصاد در بلند مدّت، مورد توجه قرار می‌گیرد. بانک‌ها، تامین‌کننده و تخصیص‌دهنده منابع مالی برای انواع پروژه‌های سرمایه‌گذاری هستند و نقش مهّمی را در رشد و توسعه اقتصادی یک کشور، بالاخص در پروژه‌های داخلی در راستای توسعه‌یافتگی ایفا می‌نمایند و از همین رو است که ثبات از اهمیت ویژه‌ایی برخوردار می‌شود. ناپایداری نظام بانکی یک کشور علاوه بر ناپایدارکردن بخش مالی، نوسانات اقتصادی را نیز افزایش خواهد داد لذا ثبات نظام بانکی یکی از عوامل موثر بر روی تولید ناخالص داخلی و رشد اقتصادی کشور در بلندمدت است. تاثیری که عدم ثبات و ناپایداری نظام بانکی روی [1]GDP می‌گذارد به مراتب بزرگتر از تاثیری است که ثبات آن خواهد داشت. همچنین رابطه بین این دویک رابطه مستقیم و غیرخطی است. به عبارتی کاهش ثبات بانکی منجر به کاهش قابل توجهی در تولید ناخالص داخلیخواهد شد در حالی‌که پایداری و ثبات زمینه ساز افزایش GDP اما نه به همان نسبت خواهد بود. [1]

باور رایج بر این است که نظام بانکی ایران به دلیل تبعیت از قانون بانکداری بدون ربا، ذاتاً پایدار است چرا که عدم پایداری و ثبات تابعی است از نرخ بهره و بانکداری اسلامی از این اصل مستثنی است.اما طبق تحقیقاتی که صورت گرفته علیرغم باور رایج، نظام بانکی ایران از سال های 2001 الی ۲۰۰۸ از ثبات برخوردار نبوده است. مطالعه روی ۱۹ بانک ایرانی دولتی و خصوصی نشان می‌دهد عوامل دیگری مانند متغیرهای اقتصادکلان، رشد کم اقتصادی و مشکلات سیستم‌های پولی و مالی بر پایداری یک نظام بدون ربا مانند نظام بانکی ایران تأثیرگذار بوده است. [2]

از طرفی تصمیم‌گیری به موقع و صحیح به دلیل کاهش نااطمینانی با انتخاب از میان گزینه‌های مختلف، نه تنها می‌تواند از بحران‌های مالی پیشگیری کرده بلکه می‌تواند منجر به خلق ارزش افزوده، حذف هزینه‌های اضافه و نهایتا افزایش شاخص سودآوری و ثبات در نظام بانکی کشور شود. [3]

با عنایت به چکیده و مقدمه صدر الاشاره، ما در این مقاله سعی داریم ابتدا تعریفی از ثبات، نحوه اندازه‌گیری آن وعوامل تاثیرگذار بر روی ثبات در نظام بانکیارائه نماییم و عواملی که زمینه‌ساز بانکداری موفق و ثبات در نظام بانکی در ایران می‌شوند را تشریح نماییم. سپس عوامل موثر در تصمیم‌گیری به موقع و صحیح در نظام بانکی که شامل بهره‌مندی از درک صحیح رقابت، شاخص‌های هدفمند، راه‌اندازی بانک اطلاعاتی جامع را  پیشنهاد کرده تا در سایه تصمیم‌گیری صحیح  و خلق خدمات ارزش افزوده، افزایش سودآوری و نهایتا ثبات در نظام بانکی را همراه داشته باشیم. در پایان با نگاهی به روند جهانی در حوزه بانکداری نوین، بانکداری الکترونیک به عنوان راهکاری برای افزایش ثبات نظام بانکی پیشنهاد شده است.

تعریف ثبات در نظام بانکی و اندازه‌گیری آن

یکی از مهمترین تعاریفی که در این مقاله به آن می پردازیم، تعریف ثبات و پایداری در نظام بانکی است. البته تعریف مشخص و دقیقی برای پایداری در بخش مالی وجود ندارد و همچنین معیار یکسانی نیز برای اندازه‌گیری و سنجش آن نیست. اما بهترین تعریف برای ثبات بانکی عبارت است از:

 “نظام بانکی را باثبات گویند که با تسهیل، ضمن تخصیص و با به‌کارگیری منابع اقتصادی در جهت سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های اقتصادی پایدار گام بردارد که این موضوع منجر به بازگشت مالی و اجتماعی؛ حتی تحت شرایط نامطمئن را حداکثر می‌کند.” [4]

با استناد به تعریف فوق، یکی از شاخص‌های اصلی اندازه‌گیری ثبات و پایداری شاخص Z  است که برای بررسی وضعیت ثبات در بانک‌های ایرانی طی سال‌های ۲۰۰۱ الی ۲۰۰۸محاسبه شده است.  شاخص دیگر، شاخص مرتون است که برای بررسی ثبات ۱۸ کشور عضو OECD در سال‌های ۱۹۸۰ الی ۲۰۰۸ ارزیابی شده است. [2],[1]

شاخص Z

مدل(۱۹۸۷)Altman Zscore، برای اندازه‌گیری ریسک موجود در سرمایه‌گذاری صنعتی استفاده می‌شود. این شاخص به محققان کمک می‌کند که ریسک شکست در یک کسب و کار مفروض را با استفاده از اطلاعات کمّی و پیش‌بینی ریسک مشارکت تخمین بزنند. این شاخص همچنین در محاسبه ریسک ورشکستگی کاربرد دارد زیرا بانک‌ها نیز به نوعی نهادهای سرمایه گذاری محسوب می‌شوند و وظیفه تامین مالی و اعتبار پروژه‌های توسعه‌ایی را عهده دارند. در این رابطه از متغیرهای بسیاری که اثر قابل توجهی روی ثبات و پایداری نظام بانکی دارند استفاده شده است که عبارتند از نرخ بازگشت سرمایه، پایداری درآمدی، سود انباشته، نقدینگی و موجودی سرمایه‌[۲] است. فرمول ذیل رابطه خطی بین این متغیرها و شاخص Z را نشان می‌دهد:

که در این فرمول:

K=سهم سرمایه بر اساس درصد از دارایی[۳]

µبازده متوسط بر اساس درصد از دارایی  [4]

σانحراف استاندارد بازده دارایی به عنوان معیاری از نوسانات بازده[۵]

تفسیر شاخص:طبق تحقیقات و سنجش‌هایی که تاکنون انجام شده است،  دامنه تغییرات z  از-۰/۲۵ تا 4/28 متغیر است. هر چه Z کمتر باشد، احتمال ورشکستگی بانک و کاهش سرمایه آن و بنابراین به لحاظ مالی ضعیف‌تر شدنش بسیار بالاست. این شاخص برای بانک‌های ایرانی در طول سال های ۲۰۰۸-۲۰۰۱ رقمی بسیار پایین از 0/01تا 0/2بوده است و فقط در برخی موارد بالاتر از 0/2 و نزدیک به 0/87بوده است. این نتیجه نشان‌دهنده این است که بانک‌های ایرانی اعم از خصوصی و دولتی در طی این دوره و به خصوص بین سال های ۲۰۰۸-۲۰۰۴ پایداری کمی داشته‌اند. [2]

شاخص مرتون

روش اندازه‌گیری پایداری در نظام بانکی کشورهای عضو OECD: شاخص اندازه‌گیری پایداری و ثبات بانکی در ۱۸ کشور عضوOECD با استفاده از شاخصی دودویی[۶] در دوره‌های زمانی بحرانی و عادی ارزیابی شده است (شاخص مرتون، ۱۹۷۴). پس از ارزیابی این ۱۸ کشور در دوره زمانی ۱۹۸۰ الی ۲۰۰۸ با استفاده از شاخص مرتون، مشخص شد در برهه‌های از زمان که این شاخص کاهش ناگهانی داشته است، یک بحران اقتصادی روی داده است مانند بحران مسکن، بحران بازار بورس، بحران مالی سال ۲۰۰۸. همچنین محرز شد لزوما هر کاهشی در این شاخص به منزله بحران و ناپایداری در نظام بانکی نیست. [1]

عوامل موثر بر ثبات نظام بانکی

برای رسیدن به یک بانکداری موفق که خود موجبات ثبات و پایداری برای یک نظام بانکی می‌شود می‌بایست پنج عامل ذیل در ارائه خدمات بانکی رعایت شود:

  • عملکرد حرفه‌ایی (Professional)
  • هوشمند (Smart)
  • راحتی (Convenient)
  • کیفیت  (Quality)
  • بانکداری مسئولیت پذیر (Responsible Banking)

در واقع  برای رسیدن به بانکداری موفق می بایست از فرمول ذیل استفاده نمود :

Successful Banking =P+S+C+Q+R

با توجه به اهمیت عوامل فوق در بهره‌مندی از یک بانکداری موفق، مقایسه‌ای میان بانکداری سنتی و مدرن در عوامل PSCQR انجام داده‌ ایم. بانکداری الکترونیک با استفاده از ابزارهای مدرن به مراتب عملکرد حرفه‌ای تری نسبت به بانکداری سنتی دارد. بانکداری مدرن با بهره‌مندی از مزایای فناوری اطلاعات، هوشمندی را در شبکه بانکی به ارمغان آورده است. بی‌بدیل انجام خدمات بانکی بر بستر اینترنت یا با استفاده از ابزارهای پرداخت الکترونیک معمولی و سیار در هر ساعتی از شبانه روز، راحتی و صرفه جویی در زمان به همراه داشته است.

کیفیت ارائه خدمات در بانکداری‌الکترونیک به مراتب بیشتر از بانکداری سنتی است. این در حالی‌است که بانکداری‌الکترونیک نیازمند مسئولیت‌پذیری بیشتری می‌باشد تا امنیت و ارائه خدمات مطلوب‌تر را به همراه داشته باشد.

همبانک همراه اول، یک فرصت یا تهدید ؟؟

چندی پیش خبر راه اندازی سرویس USSD همراه اول برای امور بانکی در قالب سرویس همبانک برروی خروجی خبرگذاری ها قرار گرفت، که نشان از کوتاه آمدن همراه اول از سیاست های بسته خود در حوزه خدمات پرداخت داشته و کمی ما را به آینده توسعه زیرساخت پرداخت و بانکداری همراه امیدوار کرد. اکنون بعد از راه اندازی خدمات USSD بانک هایی چون مسکن، پست بانک و چند بانک دیگر، زنگ خطری همراه اول را به مسیر صحیح تعامل خود با توسعه دهندگان خدمات بانکداری الکترونیک بازگرداند.

همبانک، یک فرصت یا تهدید - یوسفی

سرویس همبانک به بانک ها این امکان را می دهد تا با اتصال به درگاه USSD همراه اول، خدمات بانکداری الکترونیک خود را بر بستر تلفن همراه و بدون نیاز به نرم افزار روی گوشی از طریق یک کد کوتاه اختصاصی به مشتریان خود ارائه نمایند، اتفاقی که اولین بار در بانک سامان و حدود دو سال پیش  با همکاری ایرانسل و تالیا افتاد.

کانال ارتباطی USSD یا  Unstructured Supplementary Service Dataیک مکانیزم انتقال اطلاعات بر بستر شبکه GSM است که بر مبنای تعامل با سرور اپراتورهای موبایل استوار است و این امکان را برای مشترکین فراهم می سازد تا بدون نیاز به نرم افزاری خاص از خدمات ویژه ای بهره مند شوند.
در بعد امنیتی، USSD دارای ساختاری مجزا برای تامین امنیت نمی باشد و از استانداردها و مکانیزم های امنیتی شبکه GSM/UMTSاستفاده می کند.  از این رو نمی تواند اطمینان جامعه بانکی را که به پروتکل های پیچیده امنیت End to End مانند PCI و PCI/DSS اعتماد نموده اند را به خود جلب کند.

این ضعف در کنار عدم وجود نرم افزاری در گوشی تلفن همراه مشترکین برای رمزنگاری اطلاعات بانکی، بانک ها را بر آن داشت تا با ابداع روش هایی از تبادل اطلاعات احراز هویت بانکی  بر روی شبکه خودداری نموده و یا با بهره گیری از تکنولوژی STK امکانات رمزنگاری این اطلاعات محرمانه را در سمت گوشی تلفن همراه مشتریان فراهم نمایند.

یکی از اقدامات صورت گرفته در این راستا، راه اندازی پورتال اینترنتی برای ثبت مشخصات کارت های بانکی و ثبت نام مشتری است که در هر بانک جهت اختصاص نام مستعار به کارت های بانکی و یا حساب های متصل ایجاد شده است، تا از این طریق صرفاً رمز دوم کارت در کنار نامی مستعار بر روی شبکه موبایل منتقل گردد تا در صورت شنود امکان سوء استفاده وجود نداشته باشد.

اما آنچه در خدمت همبانک، بشکل شاخصی دیده نمی شود توجه به همین موارد است، بگونه ای که روند کار با سیستم شما را بر آن می دارد تا کلیه اطلاعات حیاتی خود را از قبیل شماره کارت، رمز دوم و CVV2 را  بر این بستر و در کنار هم ارسال کنید که این خود قابلیت طراحی روش های سوء استفاده را آسان می نماید.

با توجه به حساسیت خدمات الکترونیک بانکی و بخصوص خدمات فراگیر مبتنی بر تلفن همراه، لزوم وجود نظارت برای کنترل مخاطرات طرح هایی از این قبیل از جانب مقام ناظر بیش از پیش احساس می شود، امید است این نگارش سبب رفع نواقص موجود و بهبود کیفیت خدمات بانکداری الکترونیک کشور گردد.

پرداخت همراه، آینده پرداخت الکترونیک

“پرداخت همراه” روش پرداخت جایگزین و وفق پذیر جدیدی در عرصه پرداخت الکترونیک به شمار می‌آید. در عوض پرداخت نقدی، چک یا کارت اعتباری، مصرف کنندگان می‌توانند تلفن همراه را برای طیف گسترده‌ای از خدمات، محصولات دیجیتال و یا فیزیکی استفاده کنند. پرداخت همراه در بسیاری از نقاط اروپا و آسیا به خوبی توسعه و کاربرد پیدا کرده ‌است. بازار مشترک برای تمام انواع پرداخت‌های همراه انتظار دارد تا سال ۲۰۱۳ مقدار معاملات به بیش از ۶۰۰ بیلیون دلار در سطح جهان برسد، در حالی که بازار پرداخت همراه برای کالاها و خدمات، به استثنای معاملات بدون تماس و انتقال پول، انتظار می‌رود به بیش از ۳۰۰ بیلیون دلار در سطح جهان تا سال ۲۰۱۳ برسد. و این درحالیست که  برخی از راه حل‌های پرداخت تلفن همراه نیز در کشورهای در حال توسعه برای پرداخت های خرد (Micro Payment) استفاده می‌شود.

بطور کلی چهار مدل اصلی برای پرداخت‌های تلفن همراه وجود دارد:

  • پرداخت بر مبنای اشتراک پیام کوتاه (SMS)
  • صدور مستقیم صورتحساب موبایل (Bill)
  • پرداخت ارتباط میدان نزدیک (NFC)
  • بانک همراه (M-Bank)

در روش “پرداخت بر مبنای اشتراک پیام کوتاه (SMS)” مصرف کننده درخواست پرداخت را از طریق متن پیام کوتاه یا کد دستوری می‌فرستد و هزینه اشتراک بر روی قبض موبایل یا از طریق کسر از حساب پیش پرداخت موبایل او اعمال می‌شود. فروشنده مورد نظر از موفقیت آمیز بودن پرداخت مطلع می‌شود و کالای مورد نظر تبادل می گردد. از آنجایی که یک آدرس قابل اعتماد برای تحویل داده نمی‌شود، این روش اغلب برای کالا های دیجیتال با استفاده از سرویس پیام چند رسانه‌ای برای ارائه موسیقی خریداری شده، زنگ، تصاویر پس زمینه و غیره مورد استفاده قرار می‌گیرد. لذا بیشتر برای اپراتور های تلفن همراه و ارائه دهندگان خدمات ارزش افزوده آنها کاربرد داشته و قابل توسعه به خرید های روزانه نمی باشد.

در روش دوم یا “صدور مستقیم صورتحساب موبایل”، مصرف کننده با استفاده از گزینه صدور صورت حساب تلفن همراه در سایت تجارت الکترونیک، مانند سایت بازی آنلاین پرداخت را انجام می‌دهد. پس از دو فاکتور تأیید هویت مربوط به PIN و رمز عبور یک بار مصرف، حساب تلفن همراه مصرف کننده برای خرید شارژ می‌شود. این روش جایگزین پرداخت، نیازی به استفاده از کارت اعتباری بانکی یا ثبت نام در سیستم پرداخت آنلاین ندارد، در نتیجه نیاز به بانک‌ها و شرکت‌های کارت اعتباری هم نیست. اما با توجه به عدم امکان خرید با مبالغ بالا و همچنین پیچیدگی فرایند تسویه پذیرندگان با اپراتور های تلفن همراه در کنار عدم آمادگی سیستمی آنها برای ارائه چنین خدماتی باعث شده تا این روش نیز در ایران با موفقیت و توسعه مناسبی رو به رو نشود.

پرداخت ارتباط میدان نزدیک یا NFC نیز به واسطه عدم وجود زیر ساخت های فنی لازم و همچنین هزینه بر بودن تجهیز مشترک و پذیرنده به این تکنولوژی راه درازی را برای ایجاد یک روش مطمئن پرداخت در کشور در پیش دارد، هر چند شرکت های داخلی بسیاری مطالعات و ارائه محصولات سخت افزاری و نرم افزاری در این حوزه را در سال های اخیر آغاز نموده اند و امید می رود تا با قانون گذاری مناسب این راه در آینده هموارتر نیز گردد، اما همچنان استفاده از این روش برای بنگاه های اقتصادی خرد و کلان توجیهی و جذابیتی ندارد.

ایجاد بانک همراه، پدیده ای نچندان جدید ولی با روش های بسیار متنوع و کارآمد می باشد که روز به روز با توسعه زیر ساخت های مربوطه بر تنوع آن افزوده نیز می شود. این ویژگی خود امید به موفقیت این روش را در کشورمان تقویت می نماید بگونه ای که در حال حاضر با توجه به توانمندی های بومی موجود در حوزه های پرداخت الکترونیک، مخابرات و طراحی و تولید نرم افزار های بانکی امکان ارائه روزآمدترین این روش ها از جمله STK و USSD نیز در کنار روش های قدیمی تر آن فراهم است. لذا می توان این روش را بعنوان روشی مطمئن در ایجاد کانال پرداخت همراه کشور با اولویت بالاتری مدنظر قرار داد.

اما برای ایجاد یک کانال پرداخت همراه فراگیر در کشور، به دو روش اپراتور محور و یا بانک محور می توان عمل نمود.

در روش اپراتور محور، اپراتور های تلفن همراه برای خود و بطور مستقل نسبت به ایجاد یک کانال پرداخت همراه و پذیرش تراکنش های همراه اقدام نموده و عملاً وارد یک فرایند مدیریت سپرده و تبادلات مالی می شوند، روشی که چندی پیش توسط اپراتور اول کشور و در قالب شرکتی اقماری شروع به فعالیت کرد و با برخورد به سد بزرگ قوانین و مقررات بانکی و بی اعتمادی مردم ناشی از عدم پشتیبانی سپرده ها از طریق جامعه بانکی، ناکام ماند.

در روش بانک محور، این بانکها هستند که با استفاده از زیرساخت مخابراتی اپراتورها، خدمت پرداخت همراه را به مشتریان خود ارائه نموده و مشتریان نیز از این طریق به سپرده های امن خود در نزد بانک ها برای انجام پرداخت های خود با اطمینان کامل اقدام می نماید. روشی که ضمن مورد تایید بودن مجامع قانونگذار و ناظر، به لحاظ فرهنگی و دیدگاه موجود در میان کاربران نیز بسیار قابل اعتمادتر و عملیاتی تر به نظر می رسد و گام های نخست آن  توسط برخی بانک های خصوصی و دولتی در قالب راه اندازی سامانه های بانکداری همراه مبتنی بر USSD برداشته شده است.

با یک جمع بندی از موارد فوق می توان گفت: ایجاد کانال های متعدد پرداخت همراه توسط بانک ها یا شرکت های PSP از طریق زیرساخت مخابراتی اپراتورهای تلفن همراه مطمئن ترین و سریع ترین روش تحقق پرداخت همراه در کشور خواهد بود به گونه ای که با ورود متخصصین حوزه پرداخت الکترونیک این روش پرداخت به شکل صحیح و با کیفیتی در جامعه گسترش یافته و تمامی وجوه این خدمت اعم از مشتریان، جامعه بانکی و اپراتورهای تلفن همراه، منتفع گردند، موضوعی که اپراتور اول کشور نیز هرچند دیر اما بالاخره به آن پی برد و در سیاستی متناقض با رویه پیشین خود اقدام به راه اندازی خدمات بانکداری و پرداخت همراه بصورت بانک محور نموده است.

بطور کلی آنچه می توان از این رهگذر دریافت این است که تلفن همراه با ضریب نفوذ بسیار بالا و سهولت دسترسی بی بدیل خود، بزودی از کلیه کانال های پرداخت موجود در کشور پیشی خواهد گرفت سهم عمده تراکنش های پرداخت را به خود اختصاص خواهد داد و در اندک زمانی جایگزین ترمینال های فروشگاهی موجود در صدر کانال های پذیرش می شود. بدیهی است بانک ها و شرکت های پرداخت الکترونیک (PSP) می بایست منابع مالی خود را بیش از پیش و به سرعت دراین حوزه سرمایه گذاری کنند تا ضمن بقا در این عرصه، امکان ارائه خدمات با کیفیت و تخصصی را برای مردم فراهم نمایند.

اینترنت در ایران

شیخ را به پاره ای از مریدانش دستور دادندی تا برای رسیدن به صبر، چهل روز در بیابان معتکف بشدندی، مریدان شوریده حال شدندی و از شیخ پرسیدندی که یا شیخ، راه دیگری را هم برای به دست آوردن صبر موجود باشد؟

شیخ فرمود آری یک ساعت استفاده از اینترنت پر سرعت ایران!!!
مریدان همی نعره ای کشیدندی و راه بیابان پیش گرفتندی!!

بر اساس برخی آمارهای موجود، ایران با حدود هفتاد میلیون نفر جمعیت، بیست و سه میلیون کاربر اینترنت دارد که بالغ بر ۳۴ درصد کل جمعیت است. سهم ایران از تعداد کاربران اینترنت در خاورمیانه بیش از ۵۰ درصد است و میزان رشد اینترنت در آن ۹٬۱۰۰ درصد است که بالاترین سهم و میزان رشد را در خاورمیانه دارد زیرا تنها در فاصله هفت سال از دسامبر ۲۰۰۰ که میزان کاربران اینترنت ۲۵۰ هزار نفر بود تا ۲۰۰۸ رشدی چشمگیر داشته‌است. رتبه ایران به لحاظ سرعت اینترنت خانگی، در بین ۱۵۲ کشور در جایگاه ۱۴۴ قرار گرفته‌است. بر اساس آماری دیگر به نقل از گاردین، ایران زمانی با داشتن نزدیک به هفت میلیون و ۵۰۰ هزار مصرف کننده اینترنت بعد از اسرائیل بالاترین میزان استفاده از اینترنت را در خاورمیانه داشته‌است.

سال جاری تقی‌پور، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات سرعت ۱۲۸ کیلو بیت بر ثانیه‌ای را برای کاربران خانگی مناسب می‌دانست !!!!

رئوس راهبردها و برنامه‏های مهندس موسوی در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات

به کمک دوستان و اساتید خود در حوزه فناوری اطلاعات بر آن شدیم تا با تدوین سند ذیل، نقشی در توسعه آتی فضای تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات مهین ایفا کنیم.

به امید ایرانی بهتر

مقدمه:
به‏ طور کلی، این استنباط وجود دارد که نبود و یا سردرگمی در میان دستگاه‏های متولی مورد نیاز، عدم حضور فعالانه و مستمر مدیران متخصص، مبتکر و چالاک جهت هدایت و سرپرستی این مهم، و تا حد زیادی فقدان سیاست‌ها و راهبردهای علمی و کارآمد طی سالیان متمادی حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات (Information and Communication Technology: ICT) ما را با مشکلاتی بس عمده و جدی مواجه ساخته است. قرائن حاکی از آن است که متاسفانه تاکنون آنطور که بایست به این فناوری بها داده نشده و به‏عنوان عاملی تاثیرگذار بر ابعاد مختلف توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با آن برخورد نگردیده است. این در حالی است که نقش ICT از چند منظر حایز اهمیت می‏باشد:

• در زمینه بهبود و گسترش خدمات اجتماعی (همچون آموزش و بهداشت)
• به‏عنوان عامل به‏حرکت درآورنده و توانمندساز بسیاری از صنایع دیگر (نظیر بانکداری، خودروسازی، نفت و گاز، حمل و نقل، غذایی، کشاورزی، گردشگری، نساجی، و املاک و مستغلات)
• به عنوان صنعتی مهم، پرطرفدار و اشتغالزای خاص خود (متشکل از صنایع سخت‌افزاری، نرم‌افزاری، مخابراتی و انتقال داده، و نیز طیفی از خدمات متنوع مبتنی بر این فناوری)
• به‏عنوان ابزاری ضروری در زمینه نیل به اهداف تحقیق و توسعه، نوآوری و بهره‏وری

بررسی چرخه تبیین سیاست‏های اقتصادی در جهان نشان از آن دارد که نه تنها از ICT به‏عنوان رکن اصلی توسعه اقتصادی نام برده می‏شود، بلکه هر یک از دیگر عواملی که توسعه اقتصادی به آنها نسبت داده می‏شود – همچون نوآوری، تحقیق و توسعه، سرمایه نیروی انسانی و نظایر آن – نیز خود به نحوی وابسته و مبتنی بر این فناوری هستند. از این‏رو، می‏توان چنین استنتاج نمود که در برهه‏ای از زمان که «عصر دانایی‏محور» نامیده شده است، توسعه اقتصادی بدون حمایت دولت‏ در زمینه بهره‌گیری بهینه از این فناوری امری غیرممکن محسوب می‌شود؛ به‏ویزه در شرایطی که یک بحران اقتصادی جهانی نیز بر ما سایه افکنده است.

برغم وجود استعدادها و توانایی‌های نرم‌افزاری، سخت‌افزاری و مغزافزاری شگرف در کشورمان، به‏‏ویژه در مقایسه با کشورهای منطقه، شرایط مدیریتی سال‌های اخیر بگونه‌ای بوده که بسیاری از فرصت‌های مهم را که می‌توانسته بسترساز رشد و شکوفایی این پتانسیل‌ها باشد، فنا نموده و در قیاس با رشد شتابان همسایگان، دسترسی به اهداف چشم‌انداز کشور در این عرصه را به مرز ناامیدی رسانده است. البته با وجود عقب‏افتادگی محسوس ایران در این حوزه، کشور ما از امکانات و پتانسیل‌های مناسبی برخوردار است و در نتیجه می‏توان امیدوار بود که از طریق یک سری اقدامات جهشی، مدبرانه و راهبردی مناسب در جهت برون‏رفت از وضعیت موجود و پی‌ریزی اصلاحات بنیادین، می‌شود بسیاری از کاستی‌های گذشته را تا حد زیادی جبران نمود.

نگاهی به چند واقعیت بنیادین:
پیش از اشاره به رئوس برنامه‌ها/راهبردهای مدنظر در این خصوص، توجه به نکات زیر حایز اهمیت است:

• به لحاظ جمعیتی، ایران از جمله کشورهای بزرگ منطقه است، ضمن آنکه میانگین سن در ایران جوان به‌حساب می‌آید. کم بودن میانگین سن از بسیاری جهات بیانگر قابلیتی بیشتر برای جذب و استفاده از فناوری‌های نوین – مانند ICT – محسوب می‌شود. 
• ایران از لحاظ درآمد سرانه (Income per Capita) در رده میانی منطقه‌ قرار دارد. قدرت خرید و یا به عبارتی، درآمد سرانه مولفه‏ای مهم و تعیین‌کننده در حوزه ICT به‌شمار می‌آید. 
• از لحاظ اقتصادی و در نظرگیری شاخص اقتصادی «تولید ناخالص داخلی» (Gross Domestic Product: GDP)، ایران از بخش خدماتی نسبتا بزرگی برخوردار است. در اقتصادهای مدرن، رشد اقتصادی اغلب در بخش خدمات صورت می‌پذیرد. 
• میزان سرمایه‌گذاری‌های مستقیم خارجی (Foreign Direct Investment: FDI) در بخش ICT ایران، در مقایسه با کشورهای همسایه، ناچیز‌ است. شاخص FDI نشانگر درجه باز بودن اقتصاد کشورها و چگونگی تعامل آنها با جامعه جهانی به‌شمار می‌آید. سهم اندک FDI ایران در این زمینه با آرمان تبدیل شدن به یک قطب منطقه‌ای که بتواند به ارائه خدمات به کشورهای منطقه بپردازد، سازگار نیست و از این‏رو، نیاز به تقویت دارد.
• از نقطه نظر ساختار ICT، در بررسی‌های علمی عموما به این موضوع از منظر شاخص آمادگی الکترونیکی (E-Readiness) نگریسته می‌شود. اگر چه رتبه‌بندی آمادگی الکترونیکی ایران طبق آمار منتشر شده توسط EUI (Economic Intelligence Unit) حاکی از وضعیت بسیار ناخوشایندی است (به طوری که در ارزیابی سال ۲۰۰۸ در آخرین رتبه بین هفتاد کشور بررسی شده قرار گرفته‏ایم) ولی واقعیت از این قرار است که با برنامه‏ریزی مناسب و پرهیز از اشتباهات گذشته، امکان بهبود وضعیت در تقریبا تمامی طبقه‏بندی‏‌های تعیین امتیاز در این خصوص (همچون زیرساخت‏های ارتباطی و فناوری، فضاهای کسب و کار، اجتماعی، و فرهنگی و حقوقی، سیاست‏ها و چشم‏اندازهای دولت، و درجه به‏کارگیری ICT توسط بازار مصرف و کسب و کارها) وجود دارد.

اهم سرفصل‏ها و اولویت‌های مدنظر: 
۱. توجه ویژه به محوریت فناوری اطلاعات در برنامه‌های توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور به منظور ارتقاء بهره‌وری، کاهش شکاف دیجیتالی، رشد اقتصادی، و ابزار توسعه و تحقق چشم‌انداز بیست ساله جمهوری اسلامی ایران
۲. حمایت از سیاست‌های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی جمهوری اسلامی در ارتباط با این موضوع
۳. ارائه لوایحی که زمینه‏های رشد و تعالی این صنعت را هموار سازد (در راستای حمایت از بودجه‏ای متمرکز) و رفع مشکلات مرتبط با ساختار اداری و روش‏های اجرایی کشور در این درخصوص
۴. همسویی با روندهای موفق و قابل الگوبرداری بین‏المللی (با اجتناب از اقتباس کورکورانه از آنها)، به همراه به‏دست‏گیری ابتکار عمل و اصلاح نگرش دولت در زمینه تولید علم و خبرگی، الگوی مصرف، و نحوه حاکمیت، هدایت، نظارت و نهایتا، رویکردهای مدیریتی و شیوه تصدی‌گری صنعت ICT در عصر ارتباطات (به ویژه، ارتباطات مبتنی بر اینترنت)، دانایی محور و اقتصاد دیجیتالی
۵. تعیین هدف و حمایت از کلان‏پروژه‌ها/طرح‏ها‏ی راهبردی مبتنی بر انطباق با فراروش‏ها و رهیافت‏های معتبر بین‏المللی، و لحاظ نمودن:
• شاخص‏های مرتبط در زمینه ایجاد ارزش افزوده، افزایش توان تولید، توانمندسازی صنایع، افزایش تعداد شرکت‏های فعال، بهبود زمینه‏های اشتغال، و امثال آن
• پتانسیل استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در بخش‏های مختلف اقتصادی
• توسعه امکانات زیرساختی
۶. بهبود در زمینه‏هایی چون وضعیت حقوقی و سیاست‏گذاری در محیط سایبر، تحقیق و توسعه، نخبه‏پروری و نوآوری، آمادگی الکترونیکی و شبکه‏ای، و مهارت‏ها و سواد الکترونیکی
۷. بهبود زیرساخت مخابراتی، انتقال داده و ارتباطی، و توسعه سیستم‏های پشتیبان و عملیاتی لازم، به همراه بهینه‏سازی عملکرد و تعریف پیش‏نیازها، استانداردها و سازوکارهای فنی و اجرایی با هدف تبدیل کشور از مصرف کننده تجهیزات به تولید کننده و صادر کننده تجهیزات و خدمات پیشرفته؛ ضمن رعایت اولویت‏ها و تقدم و تاخر در تدوین و یا اجرای پروژه‌ها/برنامه‏های پیشتاز و بهره‏گیری از مشاوران داخلی و خارجی توانمند (در صورت لزوم)
۸. افزایش توان علمی و اجرایی کشور در زمینه امور ماهواره‏ای و فناوری‏های وابسته
۹. توجه وافر به موضوع حفاظت و امنیت و صیانت از اطلاعات کشور
۱۰. ایجاد/یکپارچه‏سازی سیستم‏ها، پورتال‏ها، و بانک‏های اطلاعاتی دستگاه‏ها
۱۱. رفع موانع بر سر راه دسترسی به اینتر‌نت (شامل افزایش سرعت و کاهش هزینه‏ها)
۱۲. حمایت از حریم خصوصی، مالکیت‏های مادی و معنوی و بهسازی فرایند فیلترینگ
۱۳. فراهم نمودن انگیزه‏ها و مشوق‏های موثر در زمینه کارآفرینی و مشارکت بخش خصوصی (شامل تعریف مشوق‏های تعرفه‏ای و معافیت‏های مالیاتی)
۱۴. حمایت از توسعه شبکه‌های اجتماعی و گروه‌های مجازی تخصصی، و نهضت وبلاگ‌نویسی 
۱۵. پیشبرد اهداف دولت الکترونیکی، با گرایش به سمت خدمت‏رسانی از طریق دولت به مردم
۱۶. حمایت از اقتصاد مبتنی بر اطلاعات (از قبیل تجارت، بانکداری و کسب و کار الکترونیکی) 
۱۷. از میان برداشتن موانع بر سر راه اشخاص حقیقی و حقوقی طرف قرارداد و یا متقاضی انعقاد قرارداد با دولت در این حوزه و نظارت مستمر بر عملکرد دستگاه‏‌های مسئول در این خصوص
۱۸. اشاعه فرهنگ IT در کشور در حد کفایت، و حمایت از برنامه‏های آموزشی و توسعه مهارت‏ها
۱۹. رفع مشکل بومی‌سازی و اختلافات فرهنگی در حوزه‌های فناوری و حمایت از طرح‏های کارآمد در زمینه تولید محتوا به منظور گسترش دامنه حضور خط و زبان فارسی در فضای وب
۲۰. برقرار نمودن ارتباطات تنگاتنگ بین دستگاه‌ها و ارگان‏های متولی دولتی و سازمان‏ها/انجمن‌های صنفی مرتبط، و بهره‏گیری از توصیه‏ها و راهکارهای ارائه شده در زمینه‏هایی چون:
• تعریف و ترویج اخلاق حرفه‏ای و تخصصی نمودن حوزه‏های فعالیت
• برقرای تعاملات سازنده با دستگاه‏های حقوقی و انتظامی در خصوص افزایش ظرفیت‏های موجود در قانون برای برخورد با متخلفان
• اعمال نظارت کیفی بر انطباق کالاها/خدمات با استانداردهای قابل انتظار و ساماندهی امور مرتبط با خدمات پس از فروش در این حوزه و رضایتمندی مصرف‏کنندگان
۲۱. اطلاع‌رسانی دقیق و به موقع و دخیل نمودن رسانه‌های تخصصی در فرایند تصمیم‌گیری‌های دولت در این حوزه طی دوره برنامه‏ریزی و نیز مراحل مختلف اجرای طرح‏ها/پروژه‏ها؛ در راستای هدف گشودن درها به روی مبتکرین، صاحبنظران و تحلیلگران بخش خصوصی، اساتید مجرب دانشگاه‌ها و محققان، جهت ایجاد هم‏افزایی و هم‏اندیشی
۲۲. حمایت و صیانت از حقوق ملی و نیز شهروندی از طریق حضور موثر در اجلاس‏های بین‏المللی و برقراری تعاملات سازنده با نهادها و کنواسیون‏های ذیربط
۲۳. عضویت در آندسته از سازمان‌های معتبر جهانی که بتوانند به‌عنوان هدایتگر عمل کرده و ما را در شناسایی نقشه راهمان همیاری نمایند.

پیش‏نیاز‏ها:
۱. هرچند عملا نمی‏توان بر شیوه‏ای خاص و به اثبات رسیده به منظور نیل به جملگی اهداف و برنامه‏های مد نظر انگشت نهاد، ولیکن توصیه‏ها و رهنمودهایی در مقیاس کلان و ملی وجود دارند که لازم است ما نیز به منظور ارزیابی نقاط قوت و ضعف، و تحلیل فرصت‏ها و تهدید‏ها، به آنها توجه نماییم؛ از قبیل:
• تا حد امکان باید زمینه‌های لازم فراهم گردد تا نیروهای بازار خود طرق پیشروی به سوی اقتصاد دیجیتالی مورد نظر را یافته و دولت‏ها به نقش خود به‏عنوان راهنما، تسهیل‏گر، ناظر، سرمایه‏گذار و/یا حامی سرمایه‏گذاری، کاشف تنگناها، مرتفع‏کننده مشکلات و هموارکننده زمینه‏های رشد، بسنده کنند.
• با تعریف مکانیزم نظارتی و اعمال نظارت مستمر بر این مقوله، صرفا در شرایطی که بازار ایجاب نماید، وارد صحنه عملیات اجرایی و تصدی‏گری شده، مشکل را رفع و سپس در پی واگذاری آن به بخش خصوصی، از فضای مربوطه خارج شوند.
• تلاش خود را در جهت ایجاد تقاضا برای فناوری‏های قابل به‏کارگیری و خدمات دیجیتالی ناشی از آن مبذول داشته، و به‏عنوان نمونه‏ای بهره‏مند از فناوری‏های به‏کار گرفته شده که بشود از آن تبعیت کرده و یا الگوبرداری درست نمود، عمل نمایند. 
• با حفظ جایگاه پیشتازی در زمینه به‏کارگیری فناوری‏های نوین، به ترغیب بازار، حمایت مالی از طرح‏های ICT زیربنایی، و اقدام در جهت قانونمندسازی و رگولاتوری پرداخته و با توسل به سیاست‏های غیرمغرضانه، خود را در هر کاری وارد ننموده و از حمایت از محصول، مدل و یا معیاری خاص (دال بر وجود تبعیض) اجتناب ورزیده و در زمینه توزیع عادلانه‌ امکانات در سطح جمعیت کشور پیشگام باشند.
• همواره در جهت تبیین راهبردهای جدید و خلاق، ارتقا/حفظ جایگاه رقابتی و دستیابی به اهداف و آرمان‏های بازار کوشا باشند.
۲. دقت نظر در گزینش و انتصاب مسئولینی که می‏‏باید سکان راهبری و هدایت این فناوری مهم و سرنوشت‏ساز کشور را به صورتی شایسته در دست گرفته و سیاست‌ها، برنامه‌ها و استانداردهای این کار را طرح‌ریزی و یا تعیین نمایند.
۳. تفویض اختیار لازم و اختصاص منابع مالی کافی به یک نهاد بالادستی کارآمد که بتواند مسئولیت امور حاکمیتی، هدایت و نظارت بر امر تصدی‏گری فناوری اطلاعات و ارتباطات کشور را به صورتی فرابخشی در دست گیرد؛ با تاکید بر تجربه جهانی که چنین نهادی عموما حالت سازمان داشته و در نتیجه، جنبه شورایی ندارد. 

شبکه های اجتماعی، ابزار های قدرتمند تبلیغاتی

در این پست قصد داریم با بررسی مختصری بر شبکه های اجتماعی و جایگاه آن در میان کاربران اینترنت، به این پدیده نوظهور مفید از دیدگاه یک ابزار قدرتمند تبلیغاتی نگاه کنیم.

در ابتدا از دیدگاه های متفاوت تعریفی از این شبکه ها و جایگاه آن ارائه می دهیم :

در پایگاه علمی ویکی پدیا اینگونه می خوانیم :

شبکه های اجتماعی یا social network چیست؟

یک شبکه‌ی اجتماعی یک ساختار اجتماعی است که از گره هایی(که عموما فردی یا سازمانی هستند) تشکیل شده است که توسط یک یا چند نوع خاص از وابستگی به هم متصل اند ، برای مثال : قیمت ها ، الهامات ، ایده ها و تبادلات مالی ، دوست ها ، خویشاوندی ، تجارت ، لینک های وب ، سرایت بیماری ها ( اپیدمولوژی ) یا مسیرهای هواپیمایی. ساختارهای حاصل اغلب بسیار پیچیده هستند. تحلیل شبکه های اجتماعی روابط اجتماعی را با اصطلاحات گره و رشته می نگرد. گره ها بازیگران فردی درون شبکه ها هستند و رشته ها روابط میان این بازیگران هستند. انواع زیادی از رشته ها می تواند میان گره ها وجود داشته باشد . تحقیق در تعدادی از زمینه های آکادمیک نشان داده است که شبکه های اجتماعی در بسیاری از سطوح به کار گرفته می شوند از خانواده ها گرفته تا ملت ها و نقش مهمی در تعیین راه حل مسائل ، اداره کردن تشکیلات و میزان موفقیت افراد در رسیدن به اهدافشان ایفا می کند.

در ساده ترین شکل یک شبکه ی اجتماعی نگاشتی از تمام رشته های مربوط ، میان گره های مورد مطالعه است . شبکه ی اجتماعی هم چنین می تواند برای تشخیص موقعیت اجتماعی هر یک از بازیگران مورد استفاده قرار گیرد. این مفاهیم غالبا در یک نمودار شبکه ی اجتماعی نشان داده می شوند که درآن گره ها ، نقطه ها هستند و رشته ها ، خط ها هستند.

فضای‌ مجازی مجال شکل‌گیری اجتماعات جدید از کاربران را فراهم می‌کند. از زمان تونیس (Tonnies) و تلاش او برای تعریف دو گونه تجمع انسانی یعنی “اجتماع” در مقابل “جامعه” (گزلشافت و گمنشافت) به بعد همه متفکران علوم اجتماعی و فرهنگی “رو در رو بودن”، “محدودیت تعداد”، و “ابتناء بر روابط عاطفی و نه روابط عقلانی را از خصائص بنیانی “اجتماع” عنوان کرده‌اند.

هر چند روابط کاربران فضای مجازی رابطه‌ای با واسطه است و نه رو در رو، بسیاری از مطالعه کنندگان اینترنت تمایل دارند از اصطلاح “اجتماع” برای اشاره به جمع کاربران استفاده کنند.

در این میان تلاش‌های متعددی در حال انجام است تا حوزه و دامنه معنایی کاربردهای جدید این اصطلاح را برای اشاره به تجمعات کاربران فضای مجازی، روشن سازد. ازجمله می‌توان به تلاش‌های خانم شلینی ونچرلی اشاره کرد.

نظرات ونچرلی در سایت USINFO ارائه شده است. او به شبکه‌ها و سازمان‌های رسمی که به سامان بخشیدن به روابط و مقررات ارتباطاتی در فضای مجازی اشتغال دارند می‌پردازد و در ادامه به موضوع اجتماعات کاربران و خصوصیت های آنها اشاره می‌کند.

شبکه های اجتماعی برپایه اینترنت از قبیل facebook.com و myspace.com در بین جوانان آمریکایی محبوبیت به سزایی کسب کرده‌اند. این شبکه‌های اجتماعی درعین حال که فضاهایی هستند که درآنها افراد دوستان جدیدی پیدا می‌کنند و یا دوستان قدیمی خود را در جریان تغییرات زندگی شان قرار می‌دهند، مکان‌هایی برای تبادل نظر هستند که در آنها جوانان عقاید و نظرات خود را با هم به اشتراک می‌گذارند.

این قابلیت که یک جوان بتواند با امثال خود در کشورهای دیگر جهان ارتباط برقرار کند باعث می‌شود تا این شبکه‌ها به مکانی تبدیل شوند که در آنها ایده‌های جدید معرفی می‌شوند و مورد بحث قرار می‌گیرند.شبکه‌های اجتماعی اینترنتی در دنیا

استفاده از خدمات شبکه‌های اجتماعی، روزبه‌روز محبوبیت بیشتری پیدا می‌کند. در گذشته سایت‌های شبکه‌های اجتماعی، بعد از پرتال‌‌های بزرگی مثل یاهو یا ام‌اس‌ان موتورهای جستجو مثل گوگل، تبدیل به پراستفاده‌ترین خدمت اینترنتی بودند اما به تازگی این رویه برعکس شده و شبکه‌های اجتماعی به سرعت درحال پیشی گرفتن از سایت های یاهو و گوگل و … هست.

خیلی از نهادهای مختلف جهانی و اینترنتی با اهداف گوناگون که مهم‌ترین آنها تجاری و تبلیغاتی است، دست به‌راه‌اندازی شبکه‌های اجتماعی زده یا درصدد خرید سهام مهم‌ترین شبکه‌های اجتماعی دنیا هستند؛ مثل رقابت اخیر گوگل ومایکروسافت برسر سایت مای‌اسپیس و فیس‌بوک.

در رقابت مای‌اسپیس، پرکاربرترین سایت شبکه اجتماعی دنیا گوگل و در رقابت برسر فیس‌بوک، مایکروسافت برنده‌شد. ضمن اینکه یاهو هم بعد از راه‌اندازی نه‌چندان موفق «۳۶۰درجه»، به دنبال راه‌اندازی یک شبکه اجتماعی دیگر به‌اسم «مش» است .

ناسا هم برای جذب جوانان علاقمند به موضوعات هوافضا، یک شبکه اجتماعی را بر پایه استانداردهای نسل آینده وب و تنظیمات سایت خود راه اندازی کرد.

این شبکه اجتماعی جدید که مای ناسا نام دارد، بخش‌های بسیار پیشرفته‌ای دارد که کاربران می‌توانند از طریق آنها تصاویر و تفکرات خود را درباره موضوعات فضایی با سایر کاربران به‌اشتراک بگذارند. مای ناسا یک نمونه بسیار اصلی از شبکه‌های اجتماعی است و یک محیط مجازی را می‌سازد که در آن کاربران می‌توانند تمام موضوعات و مقولات مورد نظر و شخصی خود را جمع‌آوری کنند.

کاربران می توانند در این شبکه اجتماعی جدید برای خود وبلاگ درست کنند و از وبلاگ‌هایی نظیر وبلاگ یکی از مدیران ناسا که روایت بسیار شگفت‌انگیزی را از ماموریت‌های فضایی خود نقل کرده‌است، استفاده کنند.

شبکه‌های اجتماعی، به‌خصوص آن‌هایی که کاربردهای معمولی و غیرتجاری دارند، مکان‌هایی در دنیای مجازی هستند که مردم خود را به‌طور خلاصه معرفی می‌کنند و امکان برقراری ارتباط بین خود و همفکرانشان را در زمینه‌های مختلف مورد علاقه فراهم می‌کنند. البته در بعضی از این موارد مثل مای‌ناسا سمت و سوی اصلی این علایق (فضا) مشخص است.

به نظر می‌رسد شبکه‌های اجتماعی در اینترنت، در آینده بیش از این‌ هم اهمیت پیدا می‌کند. این شبکه‌ها هم‌اکنون هم روز‌به‌روز محبوب‌تر می‌شوند. با شبکه‌های اجتماعی، دیگر افراد برای پیداکردن همفکران خود در موارد گوناگون تنها نیستند؛ یک دوست آرژانتینی برای تحلیل بازی‌های بوکاجونیورز، یک دوست سوئدی برای صحبت در مورد فناوری اطلاعات، یک دوستفرانسوی برای صحبت در مورد فیلم‌های سینمای مستقل یا یک دوست مصری برای بحث در مورد مسائل خاورمیانه.

مسلما در دنیای حقیقى هیچ‌گاه افراد علاقه‌مند، موضوعات موردعلاقه خود را به این گستردگى نمى‌یافتند. این دلیل و شاید دلایل مشابه این، سرویس‌های شبکه‌های اجتماعی را به یکی از مهم‌ترین ارکان اینترنت در دو، سه سال اخیر تبدیل کرده‌است.

فهرست پرکاربر‌ترین شبکه‌های اجتماعی در زیر و اینجا می توانید ببینید.

به ترتیب نام موضوع کاربر:

My Space عمومی- آمریکای شمالی ۲۵۳,۱۴۵,۴۰۴
Face Book عمومی-آمریکای شمالی ۱۷۵,۰۰۰,۰۰۰
Orkut عمومی ۶۷,۰۰۰,۰۰۰
HI5 عمومی ۸۰,۰۰۰,۰۰۰
Windows Live Space عمومی / وبلاگ مایکروسافت ۱۲۰,۰۰۰,۰۰۰
Classmates همکلاسی‌های قدیمی ۵۰,۰۰۰,۰۰۰
bebo عمومی / کشورهای مشترک‌المنافع انگلیس ۴۰,۰۰۰,۰۰۰
Xanga عمومی و وبلاگ ۲۷,۰۰۰,۰۰۰
Flixster فیلم‌های سینمایی ۳۶،۰۰۰،۰۰۰
Tagged عمومی ۷۰,۰۰۰,۰۰۰
Netlog عمومی ۴۲,۰۰۰,۰۰۰
Reunion دوستان قدیمی و خانواده ۵۱,۰۰۰,۰۰۰
Friendster عمومی ۲۶،۰۰۰،۰۰۰
Cyworld عمومی / کره‌ای‌ها ۲۱،۰۰۰،۰۰۰
Friends Reunited دوستان قدیمی ۱۹،۰۰۰،۰۰۰
LinkedIn تجارت ۱۶،۰۰۰،۰۰۰
Black Planet عمومی / سیاهان ۱۶،۰۰۰،۰۰۰
imeem موسیقی، عکس، ویدیو ۱۶،۰۰۰،۰۰۰
Plaxo تجارت ۱۵،۰۰۰،۰۰۰
Last.fm موسیقی و کلیپ ۲۱,۰۰۰,۰۰۰
Fotolog عکاسی ۱۳،۰۰۰،۰۰۰
LiveJournal وبلاگ ۱۳،۰۰۰،۰۰۰
badoo عمومی / اروپا ۱۲،۰۰۰،۰۰۰ 

در اینجا نشانی بعضی از سایت هایی که در زمینه ترکیب و ارتقاء ارتباطات اجتماعی موجود و همچنین تشکیل گروه های اجتماعی جدید هستند را مشاهده می کنید. این سایت ها از جمله شبکه هایی هستند که با سرعت در اینترنت در حال رشد بوده و نشان دهنده پدیده ای غیر معمول به نام اعتبار روز افزون اجتماعی هستند.

myspace یک گروه اینترنتی است که در آن شما می توانید با دیگر دوستان رفقای خود آشنا شده و در عین حال فضایی اختصاصی را در اختیارتان قرار می دهد تا در آن عکسها، ژورنال ها و سلایق خود را با شبکه ای در حال گسترش از رفقای مشترک خود به اشتراک بگذارید.

facebook فهرست راهنمای اجتماعی که به افراد اجازه می دهد تا اطلاعات خود را با یکدیگر به اشتراک بگذارند. این آدرس همچنین به افراد کمک می کند تا به آن بخش از اطلاعات که بیشترین ارتباط با فرد را داراست، دسترسی داشته باشند.

در سایت craigslist شما می‌توانید به مواردی از قبیل؛ بازارها، طبقه‌بندی انجمن‌های محلی، کاریابی، مسکن، لوازم و خدمات، آگهی، فعالیت‌های اجتماعی، دوستیابی، مشاوره و اطلاعات اجتماعی و بسیاری از اطلاعات دیگر را بدست آورید.

wikipedia بزرگترین دایره المعارف مرجع در اینترنت است، ویکی پدیا دایره المعارف رایگان و بصورت اشتراکی توسط مردم سرتاسر جهان نوشته می‌شود.

dailykos فضای اینترنتی آزادی خواهانه جهت تفسیرهای سیاسی و به تحرک وا داشتن آراء و عقاید و townhall فضای اینترنتی محافظه کارانه جهت تفسیرهای سیاسی و به تحرک وا داشتن آراء و عقاید است.

سایت ourstory نیز این امکان را فراهم می سازد تا افراد بتوانند داستان ها و خاطرات خود را نگهداری و با هم به اشتراک بگذارند و همچنین روابط بین خود را از راه یادآوری، نوشتن و به اشتراک گذاشتن خاطرات مهم، توسعه دهند.شبکه‌های اجتماعی اینترنتی در ایران

حدود ۴ سال پیش بود که مفهوم شبکه‌های اجتماعی به‌طور گسترده با حضور اورکات در میان کاربران ایرانی رواج پیدا کرد و در مدت کوتاهی آن‌قدر سریع رشد کرد که پس از برزیل و آمریکا، ایران سومین کشور حاضر در اورکات شد.

اما درهمان زمان شایعاتی هم رواج پیدا کرد که نسبت به عضویت در این انجمن هشدار دادند. می‌گفتند که گوگل (گرداننده اورکات) از این طریق به اطلاعات شخصى، علایق و نظرات و ارتباطات خصوصى افراد دست پیدا مى‌کند و ممکن است این کار باعث ازبین‌رفتن امنیت شخصى افراد شود.

چندی پیش دادگاهی در برزیل، از گوگل تقاضای اجرای محدودیت‌هایی در سرویس اورکات کرد تا گروه‌های نژادپرستانه از اورکات حذف شوند. البته گوگل از اجرای این تقاضا سرباز زده ‌است.

گوگل اعلام کرده چون سرورهای گوگل که مرتبط با اورکات هستند، در آمریکا قرار دارند، کلیه امور مربوط به آن مطابق قوانین آمریکا بوده و نمی‌توان قوانین برزیل یا سایر دولت‌ها را در آن دخیل کرد اما گروه‌های خاصی را که بر خلاف قوانین داخلی اورکات بوده‌اند، شناسایی و بسته است.

هرچند که یاهو ۳۶۰ هنوز مورد استفاده قرارمی‌گیرد، اما کاربران ایرانی به سراغ سایت‌های شبکه‌های اجتماعی کمتر معروف و حتی شبکه‌های اجتماعی ایرانی می‌روند.

با نگاهی به تعداد کاربران ۲۴ شبکه اجتماعی پرطرفدار دنیا (جدول)، به آسانی می‌شود میزان تاثیرگذاری این شبکه‌ها را درک کرد. این شبکه‌ها مجموعاً بیش از یک میلیارد کاربر دارند و اگرچه تعامل زیادی بین کاربران آنها هست، اما به‌هرحال رقم فوق‌العاده‌ای است.

در حال حاضر بحث شبکه های اجتماعی مثل فرندفید، فیس بوک ،یاهو ۳۶۰ ،توئیتر در ایران بسیار بالا هست این را می توان از رشد سریع گروه های اینترنتی فارسی زبان در این شبکه ها رامشاهده کرد.

تحلیل شبکه های اجتماعی از دیدگاه من:

social network ها عموما مکان های خیلی جذابی هستند با جدید ترین تکنولوژی های روز دنیا برنامه نویسی شده اند. برای قسمت قسمت ان برنامه ریزی شده است بسیار بسیار هدفمند پیش می روند. شبکه های اجتماعی هم همانند بسیاری دیگر از سایت ها برای کسب درامد ساخته شده اند با ان هزینه های سرم سام اور اداره چنین سایت هایی مسلما سازندگان انها نیامده اند که ضرر کنند پس انها زمینه ای را فراهم خواهند کرد که بتوانند از کاربرانشان در جهت منافع خودشان استفاده کنند. اما امکاناتی را که چنین سایت های ارائه می دهند انقدر زیاد و جذاب هست که دیگر فراموش می شود که چنین سایت هایی از کاربرانشان استفاده می کنند در حقیقت ماهیت اکثر سایت ها همین هست تقریبا هیچ سایتی را نمی توان دید که در پی استفاده ای نباشد یک سری از سایت ها خوب هدفشان کسب پول بطور مستقیم و مشخص هست یک سری دیگر هم دنبال موارد دیگر هستند.نمی خواهم در اینجا شبکه های اجتماعی را زیر سوال ببرم شبکه های اجتماعی انقدر جذابیت دارند که این هایی که اشاره کردم در ان گم می شود.

چندی پیش مطلبی را در رابطه با فیس بوک می خواندم که چند صد نفر بر روی طراحی وب سایتش، چندین هزارنفر ساعت وقت انالیز و طراحی ان صرف شده است . برای رنگ بندی سایت از بهترین و نخبه های روانشناسی رنگ استفاده کرده اند. این ها رو می توان به شدت در فیس بوک دید. خوب تمام این موارد هزینه های بالایی دارد.

مسئله ای که در حال حاضر بشدت می توان در این سایت ها دید میزان حضور بیشتر کاربر در این سایت ها می باشد. یعنی در حال حاضر بیشتر رقابت بین سایت های شبکه های اجتماعی در مسئله حضور بیشتر کاربران در این سایت ها هست. خوب مسلما این حضور باید با ارائه امکاناتی جذاب تر برای کاربران محیا شود.

به طورکلی این قدر جذابیت در شبکه های اجتماعی وجود دارد که کاربری که حتی برای اولین بار به این سایت ها سر می زنند چندین ساعت را در این سایت ها خواهد ماند . در حال حاضر جذابیت ،جنگ بین شبکه های اجتماعی هست.

شبکه های اجتماعی به خودی خود بسیار مفید هستند اما همانطور که گفتم همیشه کسانی از این موقعیت ها سو استفاده می کنند این خود ما هستیم که باید از این شبکه ها در جهت انچه خودمان از ان انتظار داریم استفاده کنیم.

راستش را بخواهید من اصلا موافق شبکه های اجتماعی بدین صورت که در ایران از ان استفاده می شود نیستم.

متاسفانه در حال حاضر به اینترنت و جامعه استفاده کننده ان بسیار کم توجهی می شود. به وضوح می توان این را دید. کافی است از کسی که تازه به دنیای اینترنت امده است سوالی بپرسید. هرکسی را که می بینی به دنبال فیلتر شکن هست، اگر از او بپرسی که به چه سایت هایی سر می زنی جواب های خیلی جالبی می دهند. متاسفانه در سازمان های دولتی ما چنین مواردی بسیار می توان مشاهده کرد. فقط کافی هست کمی به این جامعه ای که اغلب جوان هستند اموزش داده شود و به انها استفاده صحبح را یاد داد.

متاسفانه چیزی که دیده می شود این هست به یکباره سایتی را که طرفدارانش زیاد می شود فیلتر می شود. به نظرم این رویه، رویه غلطی هست. همیشه ساده ترین راه انتخاب می شود فیاتر شدن راهی موقت هست امروز این سایت بسته می شود خوب مسلما فردا هم یک سایت دیگر باز می شود.

پیشنهادم این هست که به جای فیلتر کردن این نوع سایت ها مسئولین فرهنگی هم به این سایت ها بیایند اجازه ندهند که اشخاص سواستفاده گراستفاده کنند و بیایند از این فضا که فراهم شده ( این همه جوان مشتاق را که هیچ وقت نمی توان این گونه یکجا دید را به اهداف خوشان هدایت کنند)  به نفع خود استفاده کنند.

عمر زیادی از شبکه های اجتماعی نمی گذرد. همین چند سال پیش بود که سایتی به نام ارکات بوجود اومد و ما یاد گرفتیم که میشه یک پروفایل برای خود درست کرد و سپس دوستانمون رو هم اونجا به لیست اضافه کنیم. طبیعتا مثل هر پدیده و سایت جدید دیگری هرکسی به نوعی از ارکات استفاده می کرد که عده اکثریت صرفا به خاطر ارضای حس فضولی، وقت تلف کردن، دیدن عکسهای خصوصی دیگران که توسط خود صاحبانش منتشر شده بود، گذاشتن پیغام و به قولی وقت هدر دادن در آن گردش می کردند.

بسیاری به خاطر این قضیه وقت تلف کردن و عدم درک استفاده اصولی از ارکات از این سایت زده شدند. البته در این میان نباید از امکانات محدود آن زمان ارکات هم چشم پوشی کرد که باعث هرج و مرجی در پروفایل یک شخص می شد. اینجا بود که سر و کله شبکه های اجتماعی دیگر پیدا شد.

مای اسپیس، غول شبکه های اجتماعی آمریکایی با دادن سرویس ها و خدمات بیشتر مانند ترغیب به استفاده از موزیک، رادیو اینترنتی، پادکست، آپلود عکس و غیرو باعث شد تا عده بیشتری به سمت شبکه های اجتماعی بیایند و در واقع یک کانال ارتباطی قوی با دیگران ایجاد کنند. در این بین سایتهای دیگری پیدا شدند که سعی کردند بر روی یک بازار و یا مخاطب خاص تمرکز کنند و سرویس های مورد نیاز آنها را فراهم بیاورند که مهمترینشان سایت linkedin است که یک شبکه اجتماعی برای ایجاد پروفایل تخصصی زندگی شغلی شماست.

نهایتا جنگ بین شبکه های اجتماعی با ورود فیس بوک سمت و سویی دیگر گرفت و اساسا به عنوان یک پلتفرم برای وصل کردن شخص دنیای حقیقی به یک آواتار دنیای دیجیتال و تحت پوشش دادن فعالیتهای او آغاز به کار کرد و همین طور که می بینیم داره با قدرت تمام پیش میره تا از سایر شبکه های اجتماعی پیشی بگیره.فیس بوک با آنکه یکی از قدرت های آن ایجاد پروفایلهای تر و تمیز و دادن امکانات مناسب برای چیدمان متعلقات کاربر که شامل گروه ها، عکس ها، ویدئوها و غیرو است اما آمار و ارقام نشون میدن که بازهم کاربران دچار یه دلسردی از این شبکه اجتماعی شدن. این در حالیست که حتما از دوستان خود شنیده اید و یا حتی خود شما گله کرده اید که نه من دیگر هرگز در یک شبکه اجتماعی جدید ثبت نام نمی کنم اصلا به چه درد می خورد و حتی بسیاری هستند که هیچ گونه اکانتی در یکی از شبکه های اجتماعی ندارند. به راستی چرا چنین است؟

جواب سوال شما بسیار آسونه اما متاسفانه بشر چون اصولا به شلختگی و عدم مدیریت زمانی زود عادت می کنه نوع استفاده از شبکه های اجتماعی نیز براش به جای استفاده مفید، عذاب مطلق میشه. از دیدگاه من در یک نگاه برای استفاده از هر سرویس وب دو و یا سرویس اینترنتی به صورت کلی باید از خودتان بپرسید چرا می خواهید از این سرویس استفاده کنید؟ چون همه دارند و شما هم باید داشته باشید؟ چون حضور دیجیتال مهم است و نباید از غافله عقب نماند؟ چون می توانید در یک شبکه اجتماعی با دیگران صحبت بکنید و عضو گروه های مورد علاقه تان شوید؟ و بسیاری سوالات دیگر همگی به شما کمک می کنند که بفهمید کجای کار اشکال دارد.

بگذارید مثالی از خودم بزنم. من دوستان بسیاری دارم که در جای جای این کره خاکی قرار دارند. ارتباط تلفنی به دلیل هزینه و یا تفاوت ساعت شبانه روزی مقدور نیست. من این دوستان را در جاهای مختلف آشنا شدم و می خواهم باهاشان در تماس باشم. چگونه؟ راه های قدیمی از چت و ایمیل میشود نام برد اما به دلایلی که از حوصله این بحث خارج است این دو کانال ارتباطی، مناسب برای این کار نیستند. من جایی را می خواستم که بدانم فلان دوستم در چه اوضاع احوالیست(این رو از به روز رسانی موقعیتش در فیس بوک می فهمم بدون آنکه حتی با او چت کرده باشم) من می خواهم بدونم که کجا کار می کنه و یا به چه موسیقی علاقه داره و از این قبیل.

شبکه اجتماعی به من کمک می کنه تا ارتباط خودم رو با دوستانم نگاه دارم و حتی اگر وقت صحبت کردن با اونها رو ندارم اما به یمن نگاه کردن به پروفایلشان متوجه بشوم که در چه وضعی هستند. اینجاست که من برای خودم این سرویس را هدفمند کرده ام. روزی یک بار به مدت چندین دقیقه سرکشی می کنم و چنانچه فکر کنم عکسی و یا مطلبی برای دوستانم جالب باشد آنجا آپلود می کنم و سپس به کارهای روزانه ام می رسم.

در این میان سلیقه و هدف شخص صاحب پروفایل در اینکه چه کسی را دوست بنامد متفاوت است. بسیاری از کاربران هر کسی رو که فقط نامی از او شنیده باشند به پروفایل خود اضافه می کنند. حتما آدمهایی رو دیدید که ۵۰۰ نفر یا ۱۰۰۰ نفر دوست دارند. مثلا فرض کنید خوانندگان یک وبلاگ رو که بخوان به عنوان دوست به پروفایل نویسنده آن اضافه بشند. اینجاست که کاربر تصمیم می گیره مرزی گذاشته بشه بین علاقه مندان و دوستان و چنانچه شبکه اجتماعی مورد نظر نتونه چنین خواسته ای رو برآورده کنه، باعث ایجاد دردسر برای کاربر خواهد شد. مثلا در فیس بوک می توان با ایجاد یک گروه علاقه مندان رو به سمت عضو شدن در آنجا سوق داد تا به عنوان دوست نادیده به دایره دوستان اضافه کرد. به هر حال این تصمیمی است که شما باید بگیرید و به نظر میرسه در بین کاربران ایرانی قضیه رودربایستی باعث میشه که بسیاری فقط به خاطر اینکه فکر می کنن غیر اخلاقی است، به در خواست شخصی نادیده جواب مثبت داده و او را به عنوان دوست به پروفایل خود اضافه می کنند. بحث من اینجا نوجوانان هم نیستند که طبیعتا دوست دارند با نشان دادن شماره دوستان پروفایل خود به دیگران پز بدهند که آری من ۳۰۰۰ دوست دارم. چرا که نوجوانان به دلیل آغاز هویت بخشی ذاتیشان، در گروه تعریف می شوند و نه به عنوان یک شخص منحصر از این رو آنها سعی می کنند تا آنجا که می شود خودشان را در گروه های مختلف عضو کنند. بحث من اینجا آدمهای بزرگسالی بودند که این قضیه برایشان به طور کل حل شده است.

عصر حاضر، عصر انفجار اطلاعاته و ما هر روزه زیر بمباران اطلاعاتی هستیم. طبیعتا هرچه بیشتر بیاموزیم که چطور از خدمات جدید به سود خود استفاده ببریم، وقت بیشتری را می توانیم برای استراحت در نظر بگیریم. هرچند باید اذعان کنم که بهینه کردن ساعات کاری و وقت کاری ممکنه باعث بشه که در این تله بیفتیم که وقت اضافی را به کارهای جدیدتر اختصاص بدهیم که کاری بس اشتباهه. مدیریت زمانی و قراردادن هرچیزی جای خود بسیار مهمه. مثلا اگر قراره روزی یک بار فیس بوک رو سر بزنید، حتما فقط یک بار سربزنید و یا اگر قراره روزی ۱۰ ساعت کار کنید، بعد از ساعت کاری دیگه هرگز به کار فکر نکنید تا ذهن شما استراحت کنه برای یک روز کاری دیگر.

وقتی صحبت از شبکه اجتماعی می شود باید به کامیونیتی یا همان جامعه کاربری هم اشاره کرد. در حقیقت یک شبکه اجتماعی سایت یا مجموعه سایتی است که به کاربرانی که دوست دارند علاقه مندی ها ، افکار، فعالیتهای خودشان را با دیگر به اشتراک بگذارند و دیگران هم با آنان به اشتراک بگذارند ( برای همین است که یک وبلاگ یک شبکه اجتماعی نیست زیرا نویسنده وبلاگ درمورد دانستن اطلاعات خوانندگان گرایشی ندارد ولی وبلاگستان را می توان یک شبکه اجتماعی خاص دانست). در کل شبکه های اجتماعی سایتهایی هستند که از یک سایت ساده مانند موتور جستجوگر با اضافه شدن یک امکاناتی مانند چت و ایمیل و … و چیزهای دیگر خاصیت اشتراک گذاری را به کاربران خود ارائه می دهند. جدیدا شبکه های اجتماعی تخصصی برای این امر راه اندازی شده است مثل فیس بوک که ما در اینجا بیشتر به آن می پردازیم.

اپلیکیشن ، ویجت ، سرویس

بالاخره هر شبکه اجتماعی یک سری خدماتی را ارائه می دهد! برای خنده که به یک شبکه اجتماعی نرفته اید J این خدمات هر چیزی می تواند متناسب به امکانات سایت باشد. حالا شبکه های بزرگ و معتبر چه کاری می کنند. می گویند که کاربر خودش از بین خدمات ممکن نیازهایش را انتخاب کند. ما از طریق اپلیکیشن ها یا هر اسم دیگری که می شود روی آنان گذاشت این خدمات را ارائه می دهیم. برای همین اگر در جایی به نصب اپلیکیشن اشاره شد منظور استفاده از خدمات سایت است.

جامعه کاربری

جامعه کاربری که بعضی ها ازش به کامیونیتی نام می برند یعنی یک حساب سر انگشتی! از کاربران یک سایت. هر چقدر به اشتراکات ما نزدیکتر باشد کامیونیتی مناسبتری است. اگر مثلا جامعه کاربران سایت کلوب را در نظر بگیریم با جامعه کاربری مای اسپیس جامعه کاربری کلوب با مثلا سیصدهزار نفر از جامعه ۳۰۰ میلیونی مای اسپیس بهتر است چرا که جامعه مای اسپیس اکثرا آمریکایی هستند و به علتهای زیادی ما نمی توانیم با آنها ارتباط برقرار کنیم. البته این یک حالت خیلی مهم هم دارد! جامعه اورکات از نظر فارسی زبانان بسیار بیشتر است از مای اسپیس ولی باز هم جامعه مای اسپیس بهتر است. دلیل آن هم این است که اورکات نمی تواند بیش از مای اسپیس ما را به دیگر افراد مشابه نزدیک کند. در ضمن جامعه کاربری بیشتر هم ویژگی مهمی است که اورکات به هیچ عنوانی حرفی در مقابل مای اسپیس ندارد. بنابر این این بار حجم جامعه کاربری موثرتر است.

دلایل برتری یک سرویس

یک سرویس شبکه اجتماعی می تواند از دو طریق بر حریفان برتری یابد. یکی اپلیکیشن ها یکی کامیونیتی. هر جامعه ای که خدمات بهتری ارائه دهد پیروز است. برای همین هم هست که سایتهایی مانند فیس بوک برنامه نویس برای ارائه خدمات در فیس بوک تربیت می کند. در ضمن اگر سایتی هزاران خدمات هم ارائه کند ولی شما در آن تنها کاربر باشید ارزشی ندارد.

در پایان آنچه مرا به زیاده نویسی در این خصوص وادار نمود را عرض می کنم که تصور دارم پتانسیل عجیبی در این شبکه ها نهفته است، به نوعی آینده اینترنت را در این شبکه ها میدانم و همانطور که در مقاله تاثیر شبکه های اجتماعی بر انتخابات گفتم، انتظار دارم آینده زندگی واقعی ما در این شبکه های اجتماعی مجازی رقم بخورد، پس باید با آشنایی کامل نسبت به این تحول شگرف در حوزه ارتباطات خود را مسلح به دانش حضور در دنیای شبکه های اجتماعی کنیم.

یوسفی – فروردین ۸۸

شنود و روش های مقابله با آن – قسمت دوم

هرسلول بوسیله تأسیسات وامکانات وتجهیزات خاص بوسیله مراکز کنترل (BSC) ومراکز رادیوئی ( BST ) امکانات مراکز مختلف شبکه تلفن همراه را دراختیارمشترک قرارمیدهد.

ـــ اختلالات درشبکه های تلفن همراه درایران هرچند به موضوع مقاله مرتبط نمیباشد ولیکن جهت آگاهی عموم ذکر این نکته درداخل پرانتز ضروری است که تاسیات ومراکز تلفنی (switching) تلفنهای همراه درایران یکی از پیشرفته ترین مراکز تلفنی جهان ومنطبق باکلیه معیارهای مراکز تلفن دیجیتالی بادههاامکان وتوانمندی (features) درتأمین نیازهای مشترکین است واختلات موجود ناشی ازعدم محاسبات دقیق فنی ومنطقه ای درتنظیم ترافیک ومشکلات اساسی درظرفیت جابجائی اطلاعات دراتصالات شبکه تلفن همراه (Carrier/TIE line) وعدم محاسبات درتعیین ظرفیت آنتهای سلولی وظرفیت مراکز رادیوئی BST وظرفیت ونحوه ارتباط آنها که اکثراَ با تجهیزات کم ظرفیت رادیوئی (مایکروویو) بامراکز کنترلی BSC وتامراکز اصلی ا ست ومشکلات بحدی شدیدوپیچیده است که مدرنترین تلفنهای همراه موجود درنزد مشترکین که ازنظر ظرفیت باطری برای ۳ ساعت مکالمه درشبکه های پیشرفته وسالم طراحی گردیده درشبکه ایران مجموعه ظرفیت یک باطری ۶۵۰ میلی آمپری صرف شماره گیریهای مداوم درامکان ارتباط میگردد.

ـــ مشکل اساسی شنود تلفنهای همراه نیزاز همین نقطه آغاز میگردد, زیرا استفاده ازامکانات مراکز تلفنی ومکالمات بواسطه تجهیزات رادیوئی انجام میگیرد وبزبان ساده تلفنهای همراه نیز همانند تلفنهای بیسیم است بااین تفاوت که شنودآن باامکانات معمولی میسورنبوده وگیرنده ای باندفرکانسی خاص خود رامیطلبد وازآنجائیکه چنین گیرنده هائی حتی باقابلیت دریافت گروه ۲ تلفنهای همراه به وفوروقیمتهای ارزان دربازارممکن است وبراساس تعارف انجامی اطلاعات منتشره درهوابصورت امواج رادیوئی به سهولت قابل استراق سمع وشنود با انواع تجهیزات پیشرفته موجود دربازار است , که دراین مقاله ( ازذکرمشخصات واطلاعت فنی ونام ومارک تجهیزات که دربرخی موارد از یک ماشین حساب جیبی ویا یک دستگاه تلفن مئبایل کوچکتراست درجهت رعایت نکات ایمنی وعدم تسری مشخصات آن خودداری میگردد ) . برخی ازاین تجهیزات به قدری مدرن ومجهز وپیشرفته است که سیگنالهای شماره گیری انجامی توسط مشترکین را که عموما TONE یا DTMF است تشخیص وشماره های مشترکین رانیز شناسائی مینماید. ومتاسفانهادربه شنود کلیه فرکانسهای رادیوئی ۵۰۰ KHz ~ ۲ GH که شامل فرکانسهای دولتی وخصوصی ونظامی وانتظامی رانیزمیگردد. (درعدم تعمیم اطلاعات فنی کمترین اشاره ای به مشخصات تجهیزات ممکن وموجودنگردیده است )

ـــ شنودمکالمات تلفنهای همراهدراین مرحله بوسیله عوامل غیرمجازوسازمانهای اطلاعاتی غیر مجاز ممکن میگردد که باامکانات نامحدود مالی درخرید انواع پیشرفته وکامل تجهیزات مزبور آنان را قادرمیسازد که بدون کمترین احساس مسئولیتی درقبال قوانین حاکم نسبت به شنود مکالمات تلفنهای همراه وغیره اقدام نموده ومهمتر اینکه همیشه به عنوان ناشناس وشبح باقی بمانند.

ـــ نتیجه اینکه بااطمینان میتوان باور داشت که هیچ مرجع رسمی بدون دلیل مکالمات افراد را مورد شنود قرارنمیدهد وآگرمصمم به چنین امری باشد با محمل قانونی کلیه امکانات وتجهیزات مدرن , حتی موقعیت یاب مکالمه کننده را که دراختیار داردبصورت کاملا وقانونی وشفاف عمل مینماید , زیرا درنهایت اطلاعات مکسوبه رابایددریک مرجع قانونی علیه فرد یا سازمان مورد استناد قراردهد وکه درصورت غیرقانونی بودن فاقدارزش واعتباروموجب ضمان ومسئولیت است .

ـــ بنابراین ضمن آسودگی خیال ازعدم شنود بدون اساس ودلیل , بوسیله مراجع قانونی و رسمی اطلاعاتی که نه مجوز ونه حوصله ونه حساسیتی به اطلاع از زندگی خصوصی مردم جوامع دارند وفعالیهتای آنان درچهارچوب ضوابط امنیت ملی هرکشور است , باید نگران عوامل وافرادغیررسمی بودکه بدون کسب مجوزنسبت به مصرف اموال عمومی درسازمانها ویا فرداً درخرید تجهیزات وادواتی که حق استفاده از آنهاعلیه مردم جوامع خودراندارند بصورت موازی بامراجع رسمی اقدام نموده وبادراختیارداشتن ازابزاروادوات شنودبه حریم خصوصی وزندگی افاردجامعه خود تجاوز نموده وباایجاد بی امنی دراماکن وخطوط ارتباطی خسارات جبران ناپذیری را به جوامع واردمیکنند .

۱ـــ چاره چیست ؟ وچه باید کرد؟ :

بنظرمیرسد تنها چاره، ارتقاء سطح آگاهی عمومی درشناخت وآشنائی باادوات و تجهیزات غیرحرفه ای وآماتوری شنود و سپس سلب فرصت هر نوع تحرک ممکن عوامل غیرقانونی وغیر مجاز دردسترسی به منابع اطلاعاتی درتمام سطوح جامعه ازطریق عدم بکارگیری ابزار وادوات غیراستاندارد ونیزعدم مبادله مواردمهم واساسی واطلاعات ازقبیل طبقه بندی شده ومالی وتجاری خصوصی وخانوادگی وغیره در تلفنهای همراه وهرنوع تلفن بی سیم وتلفن های معمولی است .

درچنین مکالماتی حتی المقدور باید منابع دقیق واطلاعات واضح از قبیل اطلاعات مستند و قابل دسترسی و امکان بررسی و نیز شماره تلفن وآدرس وموضوعات ومسایل خصوصی مهم خودداری نمود واقدامات شنود کننده را خنثی ساخت .

باید درنظر داشت که ظریب اطمینان تلفنهای معمولی درصورت عدم بکارگیری تلفن بیسیم وتلفنهای همراه به مراتب بالاتر وقریب به صددرصدبوده ومکالمه باتلفن معمولی احتمال شنود افرادغیرمجازرا به صفر کاهش میدهد , بنابراین زمانیکه امکان مکالمه باتلفن معمولی وجوددارد وچه لزومی به مکالمات مهم وحیاتی درتلفنهای بیسیم وهمراه که اطلاعات رادرفضاازطریق امواج رادیوئی منتشرمینمایند وجوددارد؟.تااسرارزندگی دراختیارافرادغیرمجازوفاقدصلاحیت قرارگرفته وموجبات اضرارسنگین وعوارض خطرناک گردد. بخصوص افرادی درمناصب وموقعیت های عالی ورسمی کشور نبایدفراموش نمایندکه صدهاماهواره جاسوسی درفضادرحال شنودوپی گیری وانتقال اطلاعات دریافتی به پایگاههای زمینی دراقصی نقاط عالم هستند

۳ــــ شنود غیر قانونی مکالمات وکنترل ارتباطات

همانطور که قبلا مطرح گردید به دلیل پیشرفتهای نجومی درصنایع میکروالکترونیک , تجهیزات ولوازم مخابراتی امنیتی گوناگونی درانواع مختلف تولید وروانه بازار مصرف گردیده که با قیمتهای بسیار ارزان وبه سهولت قابل دسترسی وخرید است وکافی است که فردی باهدف خاصی وبااندکی مطالعه ومشاوره به چنین تجهیزاتی دسترسی پیداکرده , بنابراین استفاده کنندگان ازامکانات مخابراتی هستند که نباید زمینه فعالیت افراد ومراکز غیر مجاز رافراهم نمایند .

بایدآگاه بودکه تنهاپدیده ای که محدوده جغرافیائی وحدود و مرز را تعرفه نمینماید امواج رادیوئی است , بنابرای نباید تصورنمود که چگونه بانصب یک میکروفون ویادوزبین مینیاتوری وبسیارکوچک ودراندازه یک دکمه پیراهن قادراست باقدرت رادیوئی خروجی اندک خودودرمقدارمثلا (یک میلی وات) میتوان مکالمات وتصاویررادرطیف گسترده مرئی وشنود نمود , که بااشاره ای کوتاه به وجود انواع گیرنده تکرارکننده های حرفه ای رادیوئی میتوان نتیجه گرفت که درساختمان مجاور ویااتومبیلی درنزدیکی محل نصب تجهیزات شنود مکالمات رادریافت وبه نحو وترتیب دلخواه ازقبیل شنود وضبط ویاارسال به پایگاههای خاص ازطرق مختلف درفواصل بعید درنقاط مختلف گیتی ازاطلاعات حاصله استفاده نمود.

۴ـــ تجهیزات غیرحرفه ای وآماتوری شنودوجمع آوری اطلاعات

تجهیزات وفرستنده های رادیوئی بامنظوراستراق سمع صوتی وشنود وکنترل ویدئوئی وتصویری برحسب موردوهدف وذات مخفی آن وعدم امکان کشف وجلب توجه , دراشکال گوناکونی ساخته شده ویا داخل وسائل معمولی تعبیه وجاسازی میگرددتا ضمن عدم جلب توجه قابلیت های خود ازقبیل امکان دسترسی های مکرروتعویض باطری وموقعیت تجهیزات ورعایت موارد ونکات ایمنی وغیره حفظ نماید.

تجهیزات شنودوارسال صداوتصویر معمولادراشکالی مانند گلدان – زیرسیگاری – قلم – کتاب – بطری – ابزاروادوات مکانیکی – مبل وصندلی – کمد وکتابخانه – انوع لباس – لوازم آرایشی وبهداشتی – دستگیره درب – ظروف غذاخوری ولیوان وفنجان – لامپ – چراغ رومیزی وآباژور – انواع وسایل چوبی – رادیوی جیبی ورومیزی – انواع تلفنها ئی که دهــــنی آن معمولا یک فرستنده رادیوئی است – قاب عکس وتابلو – انواع اسباب بازی – تلفـــن همراه – ماشین حساب – کپسولهای دهنی تلفنهای معمولی – بلندگو- کیف سامسونت – عینک – تلفنهای بی سیم که برای منظورشنود طراحی گردیده – جاکلیدی وجاسوئچی – دسته دنده اتومبیل – کیف جبیب وبغلی – دفتریادداشت وکلاسور – چـــراغ رومیــزی – جاقلمــی – انــواع اشیاء رومیزی وجیبی لوازم لــوکس وفــانتـــزی – ساک مسافرتی – صنایع دستی – چراغ قوه – کمربند – کراوات – دکمه سردست وانواع دکمه لباس – سنجاق وگل سینه وسنجاق کراوات – عینک – هدفون – ساعت مچی ودیواری ورومیزی – جاکلیدی – لوازم داخل اتومبیل – برس وشانه – کامپوتر ومانیوروکی بورد – انواع لوازم التحریر واداری – انواع دتکتورهای اعلام حریق سقفی – لامپ های روشنائی – انواع کلید وپیریزهای برق وتلفن ودوشاخه که اطلاعات محیط رامعمولا به منظور ایمنی های لازم در طول موجهای بسیارکوتاه وغیرقابل دریافت با گیرنده های معمولی ارسال ودرمقصد کنترل با گیرنده های خاص دریافت ومورد بهره برداری قرار میگیرد که نمونه هائی معدودی بدون ذکر اسامی تجاری ومشخصات فنی وکارخانجات سازنده به منظورعدم تعمیم اطلاعات مربوطه بنظرمیرسد.

نمونه هافوق موید وجودانواع تجهیزات شنود دراشکال واجسام گوناگون ومتاسفانه قابل دسترس با قیمتهای ارزان میباشد بنابراین بابودن چنین تجهیزاتی دردسترس عموم شنودونشت اطلاعات وکنترل مکالمات امری اجتناب ناپذیرخواهدبود.

۵ـــ روشهای خنثی سازی اقدامات عوامل غیرقانونی

بااطمینان ازعدم شنودواستراق سمع مراکز رسمی ودولتی اطلاعاتی وعدم دخالت آنان درامور روزمره وعادی بالحاظ اتلاف وقت وعدم کاربری اطلاعات جمع آوری گردیده وانحراف از اهداف واقعی واصلی (کمااینکه هزاران مکالمه وتماسهای روزانه که برخی از آنها درطرح ریزی اعمال وافعال غیرقانونی ومجرمانه روزانه درجریان است که شنودودخالت مراکزاطلاعاتی میتواند از بروز وقایع ممانعت نماید) به دوربوده وخطراصلی در درز و نشت اطلاعات ازطریق عوامل غیرمجاز وغیرقانونی است که بهردلیل اقدام به تحرکات غیرقانونی شنود واستراق سمع مینمایندوبااندکی هوشیاری وتدقیق میتوان اقدامات آنان را بِصُورمختلف خنثی ونقش برآب نمود.

۱-۵> افرادوسازمانهای دارای اطلاعات مهم مالی وتجاری میبایستی حتی المقدور درخرید ونصب تجهیزات غیراستاندارد ومشکوک امتناع وضمن مشاوره باافراد مطلع وآگاه ضرایب امنیتی حفظ اطلاعات ومکالمات خودرا درحد ارزش آنها افزایش داده وهمیشه توجه نمایند که تصویر وصدای آنها به لحاظ اهمیت اطلاعات ممکن است درجائی دیده وشنیده شودورعایت نکات به آنهاتوصیه میگردد.

۲-۵> از خرید تجهیزات ناشناخته و مشکوک و دخالت افراد ناشناس در نصب لوازم و تجهیزات مزبور و خود ممانعت گردد.

۳-۵> درتحویل لوازم شخصی واداری به تعمیرگاههای ناشناس وغیر نمایندگی رسمی ومجازخودداری شود.

۴-۵> مناسبت ونوع لوازم اهدائی وکادویی دیگران موردارزیابی قرارگیرد.

۵-۵> از حضور و تردد افراد مشکوک و ناشناس به محل کار و زندگی ممانعت گردد.

۶-۵> باتوجه به اهمیت محیط کار و زندگی از تجهیزات الکترونیکی نظارتی ( surveillance) بهره گرفته شود .

۷-۵> نسبت بــــه اهمیت مکالمات خـــود اقدام به نصب و تجهیز محیط و اماکن مسکونی واداری خود به ابــــــزار و وسایل خنثی کننـــده نماید. ( (Jammer & BUG / RF Detectorانواع فرستنده و میکروفون مخفی و سایر لوازم و ابزار شنود گردد.

۸-۵> نسبت بـــــــه درجه اهمیت ارتباطات واطلاعات ازتجهیزات رمزکننده مانند (Encription – Scrambler – Chpher ) درکلیه وسایل ارتبـــــاطی مهم خود مانند تلفن موبایل وفاکس وکامپیوترودیگروسایل ارتباطی رادیوئی وبیسیم پس ازرمز کردن وغیرقابل شنود واستراق سمع نمودن اطلاعات و مکالمات از نشت و شنود آن جلوگیری گردد. ( البته بایدتوجه داشت که اقدامات مذکور در خنثی سازی اقدامات افراد و مراکـــز غیرمجازبوده وسازمانهای قانونی ورسمی توانائی وقابلیت وتوان باز کردن وشکستن هرنوع رمز را دارا میباشند ) .

۹-۵> ازمشاوره افرادوموسسات وشرکتهای الکترونیکی ومخابـــــراتــــــــی حرفه ای ومطلع ومجاز درحفاظت وکنترل محیط کاروزندگی درانجام کنترل وتستهای لابراتواری درکشف وخنثی سازی تجهیزات شنود بهره گرفته شود.

۱۰-۵> نظر به وجود برخی تجهیزات وفرشتنده های استراق سمع وشنود درخطوط تلفنی ثــــــابت شهری به اشکال وسیستمهای مختلف مانند ا لقائی (induction Coil & instruments) که باپیچیدن سیم حساس فرستنده درحدچند سانتیمتر آنرا فعال ویا بااتصال انواع فرستنده های مینیاتوری به روش موازی ویاسری به کابل وخطوط مشترک ودرمسیرکــــــابل وسیم اقدام به ارسال رادیوئی مکالمات وشنودمینمایند , که مشترک میبایستی ضمن اطمینان محض به شرکتهای مخابــــــراتی درعـــــدم مشــــــــارکت درچنین مسائل واقدامات غیرقانونی ترتیبی اتخاذ نمایند که سیم یاکابل تلفن درنقاط دردسترس ازنوع محافظ دار(shilded) ودر داخل لوله ویادیواروکانال ودرنهایت به دوراز دسترس برای حفاظت ازنصب تجهیزات شنوددرمسیراستفاده گردد .

۱۱-۵> اکثر موارد استراق سمع وشنود درخطوط تلفنی , ازطـــریق قـــراردادن نـوعی میکروفون فرستنده به شکل کپسول دهنی تلفن که ازنظرظاهری تفاوتی با دهنی معمولی ندارد وتشخیص آن بیسار مشکل وکارلابراتواری است انجام میگیرد, که به سهولت وفوری قابل تعویض است که این امرپیوسته مدنظرباشد.

۱۲-۵> درکمترین امور مخابراتی وتجهیزات مربوطه ازمشاوره اشخاص آگاه وخبره بهره گرفته شود.

۱۳-۵> میکروفونهای فرستنده وبی سیم دراشکال مختلف دستی ویقه ای وکمـــــری وغیــــره که دربـــازارمصرف بـــــه سهـولت قــــابل دسترسی است نیز وسیله ای برای شنود است که بـــه این امر توجه نموده وازغیــــرفعال بودن چنین وسایلی درمحل کارویامنزل خوداطمینان حاصل گردد.

۱۴-۵> افرادباشرایط وموقعیتهای مهم اجتماعی واقتصادی واداری درموارددعوت وورودبه اماکن ناشناخته وهتل وجلسات واتومبیل ومنزل خودودیگران حتمایکدستگاه کاشف میکروفون دستی وفرستنده ازنوع جیبی که بسیارارزان ومطمئن است به همراه داشته تاپس ازاطمینان ازامن بودن محیط اقدام به محاوره نمایند .

۱۵-۵> باید توجه نمود که امواج رادیوئی حدومرز جغرافیائی ندارد ویک فرستنده رادیوئی شنود باقدرت ۲ میلی وات (به انداره وشکل یک لوبیا ) قادربه ارسال مکالمات به واسطه انواع شبکه های ارتباطی مانندخطوط تلفنی وتکــراکننده هــــای رادیوئی وتجهیزات ماهواره ای به اقصی نقاط کره زمین است .

۶ـــ استراق سمع وشنود صدا وجمع آوری اطلاعات ازطریق شبکه های کامپیوتری واینترنتی نیز قابل بررسی است که سوای قرار دادن تجهیزات شنود درداخل آنها, نرم افزارهای خاص وویژه شنود وجمع آوری اطلاعات (DATA) وفعال کردن میکروفون ودوربین منصوب درکامپیوتر درشرایطی که کامپیوتر دروضعیت نیمه خاموش (satandby) قراردارد , بدون کمترین جلب توجه , باقابلیت فرمان وکنترل از راه دورکنترل درمحیطی که کامپیوتر درآن قراردارد بااستفاده از نرم افزارهای خاص ویادرموارد حرفه ای با قرارداردن انواع تجهیزات کنترل وانتقال اطلاعات وصداوتصویر رادیوئی ویاشبکه ای بوسیله برخی سازندگان وتولیدکنندگان قطعات ولوازم کامپیوتر مانند کارت صدا وگرافیک ویامادربورد ویاکارتهای دیگرازقبیل مودو وفاکس وکه به سفارش مشتران طراحی ونصب گردیده وبکارگیری نرم افزارهای ویژه که علاوه بر صدا وتصویر , کلیه اطلاعات وفایلهای ذخیره شده درکامپیوتررابدون اطلاع کاربر,درموارد ورود به شبکه اینترنت و شبکه های LAN / WAN ویا standby , بدون برجای کمترین گذاشتن کمترین اثر ورد پاازخود , ازجدیدترین روشهای شنود وکنترل اطلاعات حرفه ای ومدرن است که پرداختن به آن مقاله مستقلی می طلبد , البته موارد حرفه ای دیگری قابل طرح وبررسی است که به دلیل عدم موضوعیت وممانعت ازامکان سوء استفاده , از ذکر اطلاعات ومشخصات واسامی فنی وتجاری آنهاخودداری میگردد .

۷ـــ درممانعت ازشنودواستراق ازتلفن همرا ضرورت دارد افرادواشخاص که دارای مشاغل وفعالیتهای حساس و کلیدی بوده ویا که مکالمات آنهاازدرجه اهمیت بالائی برخورداراست , ازمکالمه باتلفن همراه معمولی درمسائل طبقه بندی شده ومهم خودداری ودرصورت اظــــــــطـــــــــرارازتــلفـــنــهــــــــای هـــمــــــراه ویـــــــژه کــــــــــه دارای مشخصـــــــات ایمــنــــی بـــــالا و مجهــــــزبه مـــــــــدارات >

( DVSI ) – Encryption Devices – Vocoder for superior speech quality & RSA – RIPEMD /۱۶۰& میباشد استفاده نمایند , این نوع تلفنهابه دلیل بالابودن استانداردایمنی ومجهز به مدارات ویژه رمزکننده غیرقابل شنودمیباشند .

درپایان باردیگرذکراین نکته ضروری است که ازخریدویاقبول امانت وهدیه ازاشخاص درموردتجهیزاتی که احتمال ایجادزمینه شنودرافراهم مینمایدویانصب وقراردادن اشیاء ولولزم لوکس وبه ظاهرزیباولی ویژگی بسیارخطرناک دراماکن کارومنزل واتومبیل وداخل جیب ولباس خودداری نمودودانش واطلاعات عمومی خودرادرموردآنچه که مورد نظربرای استفاده است افزایش دادوتوجه نمودزمانیکه اطلاعات نشت کردغیرقابل جمع آوری واسترداد است .

درخاتمه شنود و استراق سمع را نباید تنها به خطوط وشبکه های ارتباطی واماکن محدودکرد زیرا تجهیزات مدرن و الکترونیک دیداری وشنیداری دردست بشردرصورت بی اعتنائی به ارزش واهمیت اسرار و اطلاعات فردی و اداری و سازمانی درکمین ربایش وشنوداطلاعات است , نمونه های ذکر شده در این نشریه برخی از تجهیزاتی برای شنود واستراق سمع درفضای باز وسالنها و پشت پنجره و دیوار و … هستند که اهمیت شنودوجمع آوری اطلاعات واسراررامیرساند.

شنود و روش های مقابله با آن – قسمت اول

امروزه دیگر نباید نگران نشت اطلاعات از طریق مجاری اطلاعاتی وامنیتی و دولتها بود زیرا دولتهاهم حق چنین اقدامتی را در تأمین امنیت شهروندان خود دارند وهم باید مطمئن بود که در صورت اراده دولتها به چنین اعمالی اقدامات آنها در قالب ضوابط قانونی انجام میپذیرد و دولتها درصورت دسترسی به اطلاعات شهروندان خود از آنها استفاده سوء ننموده واقدام به شانتاژ و باجگیری نمینمایند و حریم مردم را محترم داشته و ازانتقال اطلاعات خصوصی و تکثیرآن خودداری نموده و تنها به دنبال اهداف از پیش تعیین شده خود میباشند و درقوانین کشورها نیز رعایت ایمنی اطلاعات مردم در قوانین جاری آن کشورها نیز پیش بینی گردیده است, نگرانی در جائی است که افراد مغرض و باجگیر و فرصت طلب به قصد عناد و سود جوئی بااستفاده از تجهیزات بسیار ساده و ارزان ایمنی کاری و خانوادگی را در معرض تهدید قرار داده و موجبات عوارض خطرناک و پیش بینی نشده ای گردند که جبران آن برای فرد مورد تعرض در برخی موارد ناممکن است.
تنها رویه ممکن در محافظت از اطلاعات خصوصی و تجاری و خانوادگی افزایش دانش وآگاهی عمومی است وبرای افراد واماکن معمولی نیازی به استفاده ازابزار خاصی راطلب نمیکندزیراساده ترین متد درحفظ اطلاعات مراقبت از آن وعدم دسترسی اغیار به مواردخصوصی است زیرا انتشاراطلاعات بوسیله خودافرادانجام پذیرفته وبه روشهای ساده دراختیارافرادفرصت طلب قرارمیگیرد که ممانعت ازآن رعایت برخی نکات ایمنی بسیارساده ازقبیل عدم صحبت دراماکن عمومی ودرحضورافرادمشکوک وکنجکاو وکابین تلفنهای عمومی که نسبت به ورودوخروج صدا عایق نبوده ودربیرون آن ویاکابین مجاوراحتمال شنوددارد وعدم انتقال اطلاعات به اشخاص ثالث تحت عناوین محرم ودوست وهمکاروهمسایه و….میباشد اماازآنجائیکه لوازم پیشرفته شنودواستراق سمعی وبصری به راحتی دردسترس بوده وبشر ناچارازبکارگیری اانواع تجهیزات الکتریکی والکترونیکی برای رفاه آسایش خودمیباشد نبایدباساده اندیشی وعدم اعتناء به عوارض استفاده نادرست ازابزار ولوازم مدرن زندگی ایمنی خودرابه مخاطره انداخته ودر تأسی ازمثل معروف فارسی ( زبان سرخ سرسبزمیدهدبرباد ) بااندکی افزایش آگاهی وبینش خودنسبت به احتمال وجودعوارض منفی ناشی ازعدم اطلاع ازابزاربکارگرفته یک عمرپشیمانی برای خودفراهم سازد.

نگارش این مقاله برای نگارنده بسیارصعب است زیرا تلاش گردریده تادرممانعت ازتعمیم اطلاعات فنی ابزاروادوات شنود غیرحرفه ای , هم مطالب واضح وقابل درکی راارائه دهد ونیز درحدامکان ازذکرمشخصات فنی واسامی تجاری تجهیزات درمما نعت ازتسری این پدیده زشت دراحتمال ومکان دسترسی سهل به دانش و اطلاعات دقیق وفنی خودداری لوازم امتناع نماید وبه هدف افزایش دانش افکارعمومی وتلاش درحفظ اسرار واطلاعات فردی نایل گردد.
این مقاله بدون درنظرگرفتن تجهیزات کاملاحرفه ای که دولتها درجمع آوری اطلاعات بکارمیگیرند تدوین گردیده وصرفا به ابزارغیرحرفه ای واحتمال استراق سمعی وبصری درشبکه های مخابراتی وخطوط تلفنی وارتباطات رایانه ای واینترنتی واماکن کاری وزندگی تدوین گردیده است ودرمباحت آینده به بررسی درغیرمواردمذکورنیزاقدام به آگاهیهای دیگرسطوح ممکن خواهدگردید.

۱ـــ استراق سمع وشنود به دومبحث زیردسته بندی میگردد:

۱ـ۱> شنــــــــود حـــرفــــه ای مکالمــــات درشبکه های مخـــابراتــی شـامــل تلفـــن ثـابت – تلفن سیار (بی سیم ) – تلفنهای متحرک وموبایل یاهمراه – شبکه های مخابراتی رادیوئی دولتی ونظامی وغیــر دولتـــی وسیویــل وتجـــاری و تلفنهای خصوصی وهمگانی و ادارات وسازمانها وتجهیزات مورد کاربرد دراین شبکه ها از قبیل فاکس وپیغامهای الکترونیک ودستگاههای پیغام گیرکه بااستفاده از تجهیزات ونرم افزارهای خاص وویـــژه تخصصی ( Professional & High End security & Surveillence Equipment ) انجام میگیرد .

۲ـ۱> شنود کاملا حرفه ای و تخصصی ازاماکن وتاسیسات عمومی وخصوصی مانند ادارات وسازمانها ومنازل واماکن امن – شنود از راه دور – تاسیسات و امــاکن باضریب ایمنی وامنیتی بسیاربالاوسایر موارد . که هردومورد خارج ازهدف بررسی دراین مقاله است .

۲ــــ۲ شنـــود آمـاتــوری وغیــرحـرفـه ای وغیرقانونی باابزاروادوات الکترونیکی موجوددربازارهای جهانی ودسترسی سهل وآسان به ادوات وابزارآن که هدف اصلی مقاله دربحث وتحلیل است .

الف ـــ شنود غیر حرفه ای ازطریق تلفنهای معمولی بی سیم ( Cordless Telephone )

طبیعی است که اگر فردی درب منزل یامحل کارخود را باز گذاشته وکنترل و نظارتی بر ورود و خروج درآنهانداشته باشد همه اطلاعات واموال آن اماکن به سرقت بروددرمورد مکالمات تلفنی و شنودهم چنین باید متصورگردید که فرد وسازمان باید خودموجبات ایمنی محیط اطراف خود را فراهم ساخته و تلاش درحفاظت از اموال ودارائیهای خود که مهمترین آنهااسرارواطلاعات است بنماید , بایدتوجه داشت که موفقیت وشکست فردوسازمان درتمام سطوح زندگی واجتماعی منوط به نحوه حفاظت از اسرارواطلاعات است, دردراکثرکشورهای درحال توسعه , متاسفانه اطلاعات عمومی درزمینه تجهیزات ولوازم مخابراتی والکترونیکی (حتی درمیان افرادبا مدارج تخصصی و علمی بالا بسیار محدود بوده واستفاده بی محابا ازتجهیزات موصوف بدون مطالعه ومشورت با اهل فن وخبره مرسوم ورایج است) وهمین امرمـــوجب ایجــاد بسترمناسب برای انواع سوء استفاده های مالی واجتماعی وفرهنگی وخانوادگی ازطریق شنود ونشت اطلاعاتی وجاسوسی الکترونیکی گردیده است , بایدتوجه داشت اطلاعات باعنایت به درجه کاروفعالیت وموقعیت افراد وسازمانها ارزش وبهای گزافی داردکه بینش وآگاهی واستفاده ازابزارمناسب درحفاظت ازآن وتقلیل ریسک پذیری نشت آنها هزینه بسیااندکی داردکه مهمترین بخش آن همان آگاهی ودانش فردی نسبت به نوع ابزار وادوات بکارگرفته شده است . فرد ویا سازمانی مهم وعریض وطویل که فعالیتهای اقتصادی وسیاسی واستراتژیک درسطوح عالی جامعه دارد باید از قوانین وابزار علمی مدیریت نوین ومدرن برای اداره تشکیلات وسازمان خود استفاده نماید که یاخــــودفردوتشکیلات قــــادربه انجام است , ویـــا درچهــــــارچوب قواعد علمی وریـــاضی ومدیریتی بایــــــد ازامکانــــات ومشـاورین آگاه وخبره دراداره امورخودبهره گرفت , درغیراینصورت بایدهزینه و عوارض سنگین وجبران ناپذیر بی اعتنائی به اسرارواطلاعات تشکیلات وسازمان وخودرامتحمل گردد, بااین تفاوت که دربحث نشت وشنود ارتباطات واطلاعات گاهی خسارات وارده جبران ناپذیر وزوال ونابودی فرد وسازمان قطعی ومحرزاست .

مشکل است که کسی باورنماید که یکی ازرایج ترین واسف انگیزترین ودرعین حال ساده ترین ابزار وادوات استرا ق سمع وشنود ونشت اطلاعات ومکالمات تلفنهای بیسیم معمولی ( cordless Telephone ) است , که دراکثرمنازل وادارات وامکن تجاری وفروشکاهها درحال استفاده است .

چنانچه استفاده کننده ازاین نوع تلفنهابه عمق عوارض ااستفاده بی رویه ازآن آگاهی داشت هرگز اسرارواطلاعات خود رابه سهولت دردسترس اشخاص کنجکاو ازآن طریق قــرارنمیـــداد , زیــرا ســـاختــارتکنیکــی وفنـــی این نــوع تلفنهــا وطبقـه وطیف فـــرکانسی ورودی وخـــروجــی وقـــدرت رادیـــوئـــی خروجی RF output power ) ) درچنین تجهیزاتی که معمولا قدرت رادیوئی خروجی آن از ۱۰۰mw ( یکصد میلی وات ) شروع و تاقدرتهای بسیاربالابا تعبیه انواع بــــوسترهای پــرقدرت حتی به ۱۰۰W > یکصد وات < ( یکصد هزار میلی وات ) نیزمیرسد , طوری است که به سهولت به یکی از ابــزاراســــتراق سمع بدون نیاز به تخصص مبدل گشته وازمخرب ترین ادوات و عوامل آلودگی محیط زیست واختلالات درتولید فرکانسهای مزاحم ( پارازیت درمحیط مصرف ) بــرای دیـگرادوات شنیداری ودیداری رامیباشد هرچندکه درظاهرامرنتیجه جزرفاه وآسایش چیزدیگری نیست ومتمتعین ازآن که باخوابیدن وقدم زدن ودرنقاطمختلف بدون نیازبه سیم وکابل کشی ازآن لذت میبرند , ولی درطولانی مدت ازمنفی ومضرآن بدون اطلاع بوده ودرصورت اندکی تدقیق ازتاثیرات مختلف وموثرکاربردآن که اولین وبارزترین نمونه ایجادانواع پــارازیت ( interference ) بر روی سایرتجهیزات ولوازم ارتباط جمعی الکترونیکی ازقبیل رادیو و تلویزیون ودیگرسیستمهای سمعی وبصری وحتی تلفنهای معمولی وابزاروتجهیزات حساس لابراتواری واندازه گیری وبیمارستانی وفرودگاهی مطلع گردیده وعلاوه برآنها عوارض منفی دربهداشت وسلامتی جسم وبه تبع آن روان انسان , ناشی ازتاثیرات تولید امواج الکترومغناطیسی درطیف گستره دراماکن مسکونی واداری خودموردتائیدمراکزعلمی تحقیقی جهان میباشد مقوله بررسی خاصی راطلب میکندکه برای نمونه بررسی نتایج مراکزرسمی مانند FCC وانتشارات هفدهم آگوست سال ۲۰۳ آن به شماره FRA2308/E/741 قابل عنایت است که چگونه سلامت فردی انسانها به سهولت بابکارگیری و کاربرد همین تلفتهای بیسیم که مانندقارچ درسراسرجهان سرارمنازل وسازمانهاواماکن تجاری برآورده ودرساعتهاتماس مستمرباگوش وسرانسانهای بی خبرکه محکم گوشی تلفن بیسیم و دستی (Handset) با گوش وسروبدن که ساعتهای متمادی برای مکالمه مورداستفاده داشته وانسان رادرمعرض انتشار مستقیم امواج رادیوئی وبمباران الکترومغناطیسی بگوش خودچسبانده وازاین طریق قصدانتحارتدریجی دارند. لازم به توضیح است که تاثیرات تخریبی این نوع تلفنهادرآزمایشگاههای رادیوئی بطورمستندموردبررسی وتائیدقرارگرفته است ولیکن ازآنجائیکه دربحت ایمنی این مقاله جائی ندارد توصیه میگرددکه درصورت ضرورت استفاده ازاین نوع تلفنه تلفنها سوای عوارض خطرناک نشت اطلاعات ازطریق آن که ذیلاخواهدآمدهم به لحاظ بهداشتی وهم به لحاظ ایمنی اطلاعات بایدسعی درحداقل استفاده از آنهاراداشت .

متاسفانه اکثر سازندگان این نوع تجهیزات بخصوص درشرق آسیا , با تخطی ازنادیده گرفتن قوانین و استاندارهای معین وتوصیه شده توسط سازمانهای جهانی ارتباطات ومخابرات وتنظیم کننده استانداردها ونظارت به منظورتقلیل هزینه های تولید وافزایش سوددهی تولیدات خود را بدون رعایت نکات ایمنی روانه بازار نموده که ورود آنها به کشورهاوجوامع پیشرفته که تحت ضوابط وقوانین استاندارهازیست میکند مطلقاممنوع ومالا روانه بازارکشورهای درحال توسعه وجهان سوم به صورت قاچاق میگردد که نه استانداردی درآنهاوجود دارد ونه نظارتی بر ورود آنها , واگردراین کشورهابه ظاهرموسسات استانداردی هم قدعلم نموده است برای خالی نیودن عریضه بوده وبامروری برتولیدات داخلی آن کشورها که مهرموسسات استانداردآن کشوربرروی بسته بندی تولیدات نقش دارد محصول درحدزباله وغیرقابل استفاده میباشد که درمقالات آینده به آن نیزپرداخته خواهدشد. النهایه شخص خودمسئولیت حفاظت ازخودرابایدبرعهده داشته وبه راحتی زندگی خودرابه مخاطره نیندازد

قرارداشتن باند فرکانسی تلفنهای بدون سیم که عموما درمنازل واماکن کار به دلیل متحرک وسهولت وکاربری آسان بودن موجب اسقبال عمومی دراستفاده از این تجهیزات است . تلفنهای بی سیم از این قبیل اکثرا درباند فرکانسی > وی اچ اف پائین < (VHF low) ومحدوده فرکانسی ۴۵ ~ ۵۰ Mhz ( مگاهرتز ) قراردارند , ازآنجائیکه گیرنده های رادیوئی دارای امواج کوتاه (SW) نیزدرباند فرکانسی > وی اچ اف پائین < و باصطلاح هم گروه بودن با تلفنهای بیسیم وشرایط وقوانین انتشارامواج رادیوئی ومسائل جانبی آن درامواج کوتاه ویاوی اچ اف پائین وخـــــواص فیـــزیکی والکتـــریکی تلفنهای بیسیم درانتشار امواج ازآنتن ومواردی ازقبیل(deflection) وامواج ثاـویه( secondary emission) و(multiple emission)و(second harmony)و(reflection factors) و نیــز بـــه عنـوان ( (reflected waves وقوانین رادیوئی انعکاس واعوجاج بخصوص دراین طول موجها وباندوفرکانسها, زمینه شنود واستراق سمع آماتوری رااز ایـــن تلفنهــا به صورت بسیار سـاده وآسان وبدون نیاز به تجهیزات وگیرنده های حرفه ای رافراهم نموده است .

هرچند سازندگان تلفنهای بیسیم محصولات خود را به عناوین فریب دهنده درکانالهای رادیوئی مختلف میسازند ولی باید توجه داشت که وجود کانالهای متفاوت درتلفنهای بیسیم برای ممانعت ازتداخل مصرف کنندگان درصورت تقارن چند تلفن به یکدیگر درنظرگرفته شده ولی تعدد کانال تأثیری درمحافظت از شنود واستراق سمع ندارد زیرا کانالهای مختلف فرستنده وگیرنده تلفنهای بیسیم بارعایت فاصله کانالی ۵/۱۲ یا ۲۵ کبلوهرتزی دریک محدوده فرکانسی ۵/. ویا ۱ مگاهرتز محاسبه گردیده ودرصورت تغییر کانال بوسیله کاربر, مکالمات قابل شنود واستراق سمع است وکافی است که فردی باهدف شنود با معمولی ترین رادیوهای دراختیارعموم , که دارای امواج کوتاه ۴ تا ۳۰ مگاهرتزمشهور به امواج کوتاه (SW) هستند وبه الحازمذکوردربالا به دلایل انتشاروانکسارحتی درباند (FM) رادیوهای معمولی دامنه انکسار وانتشارثانویه را تافواصل چند صد متری قابل دریافت مینماید , درست است که این موارداقدامی آماتوری وغیرحرفه ای است اما بایدتوجه داشت که ازاین طریق همه اطلاعات وگفتارمکالمه کننده درتلفنهای بیسیم دراختیار شنود کننده وبطورمستمردراختیارهمسایه ای کنجکاو که درحال یافتن یک ایستگاه رادیوئی به این مهم دست یافته قرارمی گیرد ومسلم است نتیجه چیست ؟ واگرقضیه درحدفقط شنودباشدکه جای خودداردولی انتشاراطلاعات خصوصی وخانوادگی ازاین طریق نتایج اسف باری رااز قبیل ایجاد زمینه هایباج خواهی و انواع مزاحمتها ی دیگررادرپی خواهد داشت .

بدون اغراق بایداطمینان داشت که بیش از پنجاه درصد شنودها ازاین طریق انجام میگیرد ومردم عامی گناه آن به پای نهادهای اطلاعاتی ورسمی که خود برخلاف مصالح جامعه تمایلی به ورودبه حریم خصوصی افراد ندارند واصولا با آرمان امنیتی آنان انطباقی ندارد نگاشته میشود. دریک کلام باید به این نکته توجه نمود که نهادهای اطلاعاتی رسمی ودولتی که وظیفه نظارت بر امنیت یک کشوررادارند ودارای همه گونه امکانات علمی وتخصصی وحرفه ای درکسب وجمع آوری اطلاعات بهرصورت میباشند , وقت وانرژی وسرمایه خود را صرف شنود اطلاعات ومطالبی فاقد ارزش واعتبار اطلاعاتی وامنیتی وبودن امکان کاربردآن درمراجع قضائی صرف ننموده وازآنجائیکه اطلاعات فراهم شده به روش جاسوسی وشنودغیرمجازوبدون دستور و مصوبه رسمی وقضائی حاصل گرددوقابل استناددرمحاکم نباشدچه ارزشی برای جمع آوری آن وجودداردواصولازندگی افرادی که درمظان اتهامات امنیتی نیستندچه کاربری برای مراجع رسمی اطلاعاتی داردبایدتوجه خودرابه ممانعت ازنشراطلاعات ومواردخصوصی ودردسترس افرادکنجگاوقرارگرفتن رادرنحوه رفتارواستفاده ارتحهیزات مدرن مخابراتی والکترونیکی نمود.

ابزارولوازم شنود تلفنی وغیرتلفنی به وفور دربازارهای جهانی به صورت ارزان قابل ابتیاع ودسترسی است وافراد معمولی نیز به آن دسترسی آسان دارند , این قبیل تجهیزات هم برای شنود تلفنهای وموبایل وشنود اماکن مختلف طراحی وساخته شده اند , حتی افرادکم اطلاع وغیر حرفه ای , درصورت داشتن کمترین هدف باخرید واستفاده ازابزاروادوات مختلف قادر به انجام شنود واستراق سمع درسطوح وشرایط مختلف میگردند.

توصیه اهل فن ومطلعین اموررادیوئی به عموم درسلب فرصت ازچنین افرادی که مستعمین غیرحرفه ای که به لبزار وادوات حرفه ای به لحاظ ممنوعیت فروش وقیمتهای گران قادربه خریدواستفاده ازتجهیزات حرفه ای نمیباشند چیست ؟ .

ـــ عدم خرید واستفاده تلفنهای بی سیم که درباند وی –اچ –اف پائین ساخته شده است .

ـــ درصورت ضرورت واجتناب ناپذیری برای ممانعت ازانتشارامواج درشعاع بیشتر درصــــورت امکان قدرت رادیـــوئی خـــروجــــی ( RF output power ) بوسیله تعمیرگاههای حرفه ای وآشنا به حداقل ممکن تقلیل داده ویا ازاستفاده از تمام طول آنتن دردستگاه مرکزی ودستی استفاده ننموده وآنتنها را درحدپوشش داخل ساختمان توسعه داده واین امر با چند دقیقه صرف وقت قابل اجرامیباشد تادرخارج از ساختمانی که تلفن درآنجامورد استفاده است امواج رادیوئی دامنه انتشارنداشته باشد.

ـــ از قبول تجهیزات تلفن بیسیم ومشکوک مانند لوازم لوکس ومخابراتی وکامپیوتروفاکس وچاپگر ولوازمی که یاازنظرذاتی وساختاری قابل بهره برداری درشنود وارسال رادیوئی است ویاامکان نصب تجهیزات شنود وکنترل آن از زاه دوروجودداردونصب واستفاده از آنهـــــادرامــاکنی که محل اجلاس ومذاکرات وصحبت های اداری وخانوادگــی وحساس واسراروموارد محرمانه جریان دارد خودداری ویا

درصورت ناچارازاستفاده ازتجهیزات اهدائی ویا مشکوک قبل ازشروع به استفاده با متخصصین وتعمیرگاههای رادیوئی والکترونیکی که دارای ابزار ولوازم آزمایشی وتست لابراتواری امواج رادیوئی ( که ازذکرمشخصات فنی آن دراین مقاله ) خودداری گردیده مشاوره وپس ازحصول اطمینان اقدام به کاربری نمایند , زیرا احتمال قراردادن ونصب تجهیزات استراق سمع وشنود قبل از تحویل موجود میباشد

ـــ از تجهیزات تلفن بیسیم درباند فرکانسی (UHF) که امکان خطاهای رادیوئی مندرج درفوق راندارند استفاده نموده که برخی سازندگان اخیرا دررعایت استانداردها وقوانین رادیوئی وکیفیت مناسب درپوشش وبدون انتشار به نقاط خارج ازساختمان وایمنی مصرف کننده نسبت به ساخت تجهیزات تلفن بیسیم درمحدوده فرکانسی ۲.۳ ~ ۲.۴ Ghz تولید مینمایند خریداری وموردمصرف قراردهند.

ـــ ازمکالمه مطالب طولانی که جنبه حرفه ای واسرارواطلاعاتی دارد باتلفن بیسیم خودداری نمایند وتوجه نمایندکه خود تلفن معمولی که ازمراکز مخابراتی باسیم به محل مشترک تحویل گردیده هیچگونه خطر شنود ندارند وتجهیزات ناشناخته ای است که بعدا برروی خط تلفن استفاده میگردد خطراصلی میباشد.

ـــ درصورت نیاز به مکالمه طولانی ونیاز به مذاکرات مهم پس ازپاسخ گوئی یاشماره گیری تلفن بیسیم خاموش ومکالمات بااستفاده از تلفنهای معمولی وسیم دار (corded telephon) انجام پذیرد.

ـــ درصورت اهمیت مکالمات واطلاعات درتلفن نسبت به نصب رمزکننده های معمولی که میبایستی دردوطرف خطوط ارتباطی مکالمه کنند گان باقیمتهای ارزان قابل نصب وبهره برداری است وشنود بوسیله افرادعادی وغیرمجاز راغیرممکن مینمایداقدام گردد.

البته کاربرد مفید چنین تجهیزاتیدراماکنی که دارای محدودیت امکانات مخابراتی کابلی وسیمی مانند مناطق غیرشهری وروستا ومزرعه ودریا وکوهستان رانباید از نظر دور داشت اما درتمام موارد رعایت نکات ایمنی ضرورت دارد واستفاده از تلفنهای بیسیم باقدرت های بالا ضمن تعمیم خطرات وریسکهای یادشده درفوق که شنود واستراق سمع از فواصل دور رامیسور میسازد , اختلالات وتأثیرات منفی درآلودگی فرکانسی واموررادیوئی درشهرها راتعمیم داده وواکنش .اقدامات قانونی متولیان رادیوئی رادرجمع آوری آنهادرپی دارد که توصیه میگردد ازخریدواستفاده ازتجهیزات باقدرت بالا خودداری وازامکانات رادیوئی شرکتهای مخابراتی استفاده گردد زیرا کانالها وامکانات تجارتی درتأمین نیازهای مخابراتی برای پوشش کامل نیازهای مصرف کننده ممکن وریسک وخطرات ناشی از استفاده از امکانات وشبکه های غیر مجاز رادیوئی را درحد صفر کاهش میدهد.

ب ــــ استراق سمع وشنود از طریق تلفنهای ثابت ( Corded Telephones )

خطر شنود تلفنی درتلفنهای معمولی مطلقاً وجود ندارد وضریب ایمنی دراین نوع تلفنها بسیار بالا وصد در صد است ومشترکین آن باید اطمینان محض داشته باشند که امکان شنود مکالمات آنها وجود ندارد وبا توجه تجهیزات منصوبه درمراکز مخابراتی درعدم دسترسی سهل وآسان به شماره مورد نظر وشرایط ومقررات بسیار پیچیده آن , این اطمینان وجود دارد که متولیان مخابراتی خود نه تمایل به شنود مکالمات مشترکین خود دارند ونه جرأت انجام چنین کاری را دارند ونه نفعی مکالمات مشترکین برای آنهادارد واصولا شنود مکالمات تلفنهای ثابت درمراکز تلفنی درشرایط عادی ممکن نمیباشد , وچنانچه شرکت مخابرات ا جباراً وبه هردلیل ناگزیر ازورود همزمان به خط تلفن یک مشترک درحال مکالمه باشد به لحاظ موارد ایمنی وفنی وفانونی پیش بینی گردیده باارسال سیگنالهای خاصی مشترک راازحضورخود درمکالمه درحال انجام رسما مطلع مینماید که رعایت آن درتمام کشورها امری طبیعی وعادی است مانند کسی که مثلا مکالمه راه دور را برای ساعت معینی رزرو نموده وبـــدون تـــوجه به اقدام خود ساعتها خط تلفنی خود را دراشغال دارد وطبیعی

است که به روش فوق شرکت سرویس دهنده مخابراتی ناچار است باورود به خط تلفن درحال اشغال, مشترک را از منظور خود مطلع وآگاه نماید

بنابراین استفاده کنندگان از تلفنهای ثابت باید این اطمینان را داشته باشند که درشرایط عادی امکان شنود مکالمات تلفنی آنان وجود نــــــداردوهـــرگونه شنود درشرکتهای مخابراطی منوط به دستور رسمی وکتبی مقام ومرجع معتبر قضائی وموافقت مقام حقوقی ومسئول مخابراتی وتحت تشریفات خاص ومبتنی برتنظیم صورتجلسات باذکر جزئیات امرواقدامات امکان پذیر است وشرکتهای مخابراتی به الحاظ حقوقی وامانت داری وآینده نگری به سهولت تن به چنین اعمالی رانمی دهند .

ازنظر قضائی نیز نباید قراموش نمود که هیچ مرجع قضائی نیز به سهولت وبدون دلیل واهمیت خاص دستور شنود وضبط مکالمات تلفنی کسی را صادرنمیکنند واصولا دستگاه قضائی خود دراین امر حساس بوده وازاین طریق اقدام به کشف دلایل ومستندات درجرائم نمینمایند

واصولا درتاریخ قضائی سابقه ای یافت نمیشود که یک مرجع قضائی دستور شنود تلفن مشترکی را بدون رعایت تشریفات قانونی صادرنموده باشد واصولا دستور ورود به اماکن خصوصی دردستگیری افراد ویاکشف دلایل وآثارجرم سهل تراز صدوردستورقضائی شنود مکالمات تلفنی است که به لحاظ مبحث قضائی ووحقوقی ازحیطه بررسی وهدف این مقاله خارج است .

علیرغم حصول اطمینان ازایمنی محض شبکه های تلفنی ثابت (Landed Lines) هنوز خطـرات اساسی درنشت مکالمات وارتباطات موجود , وبقول معروف > کماکان دیوار موش دارد.

در چند روز آتی قسمت دوم این مقاله پر ارزش را نیز ارائه خواهم داد.