با توجه به سرمایهگذاریهای قابل توجهی که در توسعه ابزارها و زیرساختهای مورد نیاز تجارتالکترونیکی برای رسیدن به
E-Banking شدهاست؛ کشور و نظام بانکیمان به دستاوردهای خوبی در این عرصه رسیدهاست ولی متاسفانه توسعه و سرمایهگذاریها به واسطه تحریمها و شرایط ناخواستهای که طی چند سال اخیر شاهد آن بودهایم روند خوبی را تجربه نکردهاست.

با این توضیح و بر اساس مطالعاتی که در یک دهه اخیر توسط محققان صورت گرفته، آنچه که از یک نظام بانکی متعالی انتظار میرود این است که همواره پیشرو و نقش متولی در تامین زیرساختارهای مورد نیاز  و تجارتالکترونیکی در گستره وسیع اقتصادی را ایفا نماید. لذا با توضیحات صدرالاشاره میتوان متصور شد با بکارگیری فناوری اطلاعات و در سایه تصمیمگیری به موقع،  درست و با درک صحیح رقابت و سرمایهگذاریهای بیشتر  میتوان در صنعت بانکداری با خلق ارزشهای جدید به نقاط ارزشمند و ثبات پایدار رسید.

تصمیمگیریهایی که به کمک و به واسطه ایجاد بانک و منابعاطلاعاتی جامع، شاخصهای هدفمند، خدمات ارزش‌افزوده
((Value Added Services، حذف روش‌های سنتی که عمدتاً ماهیت هزینه‌ای دارند گرفته می‌شود؛ به سازمان‌هایی که در عرصه بانکداری و پرداخت الکترونیک فعالیت میکنند کمک میکند تا هزینههای غیرضروری و بیدلیل خود را کاهش و شرایط را برای افزایش کارآیی بیشتر در انجام کارها و عملیات بانکی مهیا نماید. با این توضیح و با علم به اینکه تصمیمگیری پدیدهای عجیب و ناشناختهای نیست، بلکه فرآیندی راحت و ساده به کمک دادههای خام، ابزارهای نوین و مدیران متجّرب و کارآزموده است، سعی داریم در این مقاله تعریفی مناسب از تصمیم، توسعه، رقابت و ثبات ارائه نماییم و شرایطی که موجبات ثبات و پایداری در آن می شود را تشریح نماییم.

مقدمه:

ثبات و پایداری نظام بانکی یکی از مهمترین موضوعاتی است که برای تثبیت رشد یک اقتصاد در بلند مدّت، مورد توجه قرار می‌گیرد. بانکها، تامین‌کننده و تخصیص‌دهنده منابع مالی برای انواع پروژههای سرمایه‌گذاری هستند و نقش مهّمی را در رشد و توسعه اقتصادی یک کشور، بالاخص در پروژههای داخلی در راستای توسعه‌یافتگی ایفا می‌نمایند و از همین رو است که ثبات از اهمیت ویژهایی برخوردار می‌شود. ناپایداری نظام بانکی یک کشور علاوه بر ناپایدارکردن بخش مالی، نوسانات اقتصادی را نیز افزایش خواهد داد لذا ثبات نظام بانکی یکی از عوامل موثر بر روی تولید ناخالص داخلی و رشد اقتصادی کشور در بلندمدت است. تاثیری که عدم ثبات و ناپایداری نظام بانکی روی [۱]GDP می‌گذارد به مراتب بزرگتر از تاثیری است که ثبات آن خواهد داشت. همچنین رابطه بین این دویک رابطه مستقیم و غیرخطی است. به عبارتی کاهش ثبات بانکی منجر به کاهش قابل توجهی در تولید ناخالص داخلیخواهد شد در حالیکه پایداری و ثبات زمینه ساز افزایش GDP اما نه به همان نسبت خواهد بود. [۱]

باور رایج بر این است که نظام بانکی ایران به دلیل تبعیت از قانون بانکداری بدون ربا، ذاتاً پایدار است چرا که عدم پایداری و ثبات تابعی است از نرخ بهره و بانکداری اسلامی از این اصل مستثنی است.اما طبق تحقیقاتی که صورت گرفته علیرغم باور رایج، نظام بانکی ایران از سال های ۲۰۰۱ الی ۲۰۰۸ از ثبات برخوردار نبوده است. مطالعه روی ۱۹ بانک ایرانی دولتی و خصوصی نشان می‌دهد عوامل دیگری مانند متغیرهای اقتصادکلان، رشد کم اقتصادی و مشکلات سیستم‌های پولی و مالی بر پایداری یک نظام بدون ربا مانند نظام بانکی ایران تأثیرگذار بوده است. [۲]

از طرفی تصمیم‌گیری به موقع و صحیح به دلیل کاهش نااطمینانی با انتخاب از میان گزینههای مختلف، نه تنها می‌تواند از بحران‌های مالی پیشگیری کرده بلکه می‌تواند منجر به خلق ارزش افزوده، حذف هزینه‌های اضافه و نهایتا افزایش شاخص سودآوری و ثبات در نظام بانکی کشور شود. [۳]

با عنایت به چکیده و مقدمه صدر الاشاره، ما در این مقاله سعی داریم ابتدا تعریفی از ثبات، نحوه اندازه‌گیری آن وعوامل تاثیرگذار بر روی ثبات در نظام بانکیارائه نماییم و عواملی که زمینه‌ساز بانکداری موفق و ثبات در نظام بانکی در ایران می‌شوند را تشریح نماییم. سپس عوامل موثر در تصمیم‌گیری به موقع و صحیح در نظام بانکی که شامل بهره‌مندی از درک صحیح رقابت، شاخص‌های هدفمند، راه‌اندازی بانک اطلاعاتی جامع را  پیشنهاد کرده تا در سایه تصمیم‌گیری صحیح  و خلق خدمات ارزش افزوده، افزایش سودآوری و نهایتا ثبات در نظام بانکی را همراه داشته باشیم. در پایان با نگاهی به روند جهانی در حوزه بانکداری نوین، بانکداری الکترونیک به عنوان راهکاری برای افزایش ثبات نظام بانکی پیشنهاد شده است.

تعریف ثبات در نظام بانکی و اندازه‌گیری آن

یکی از مهمترین تعاریفی که در این مقاله به آن می پردازیم، تعریف ثبات و پایداری در نظام بانکی است. البته تعریف مشخص و دقیقی برای پایداری در بخش مالی وجود ندارد و همچنین معیار یکسانی نیز برای اندازه‌گیری و سنجش آن نیست. اما بهترین تعریف برای ثبات بانکی عبارت است از:

 “نظام بانکی را باثبات گویند که با تسهیل، ضمن تخصیص و با به‌کارگیری منابع اقتصادی در جهت سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های اقتصادی پایدار گام بردارد که این موضوع منجر به بازگشت مالی و اجتماعی؛ حتی تحت شرایط نامطمئن را حداکثر می‌کند.” [۴]

با استناد به تعریف فوق، یکی از شاخص‌های اصلی اندازه‌گیری ثبات و پایداری شاخص  است که برای بررسی وضعیت ثبات در بانک‌های ایرانی طی سال‌های ۲۰۰۱ الی ۲۰۰۸محاسبه شده است.  شاخص دیگر، شاخص مرتون است که برای بررسی ثبات ۱۸ کشور عضو OECD در سال‌های ۱۹۸۰ الی ۲۰۰۸ ارزیابی شده است. [۲],[۱]

شاخص Z

مدل(۱۹۸۷)Altman Zscore، برای اندازه‌گیری ریسک موجود در سرمایهگذاری صنعتی استفاده میشود. این شاخص به محققان کمک میکند که ریسک شکست در یک کسب و کار مفروض را با استفاده از اطلاعات کمّی و پیش‌بینی ریسک مشارکت تخمین بزنند. این شاخص همچنین در محاسبه ریسک ورشکستگی کاربرد دارد زیرا بانک‌ها نیز به نوعی نهادهای سرمایه گذاری محسوب می‌شوند و وظیفه تامین مالی و اعتبار پروژه‌های توسعه‌ایی را عهده دارند. در این رابطه از متغیرهای بسیاری که اثر قابل توجهی روی ثبات و پایداری نظام بانکی دارند استفاده شده است که عبارتند از نرخ بازگشت سرمایه، پایداری درآمدی، سود انباشته، نقدینگی و موجودی سرمایه‌[۲] است. فرمول ذیل رابطه خطی بین این متغیرها و شاخص Z را نشان میدهد:

که در این فرمول:

K=سهم سرمایه بر اساس درصد از دارایی[۳]

µبازده متوسط بر اساس درصد از دارایی  [۴]

σانحراف استاندارد بازده دارایی به عنوان معیاری از نوسانات بازده[۵]

تفسیر شاخص:طبق تحقیقات و سنجش‌هایی که تاکنون انجام شده است،  دامنه تغییرات  از-۰/۲۵ تا ۴/۲۸ متغیر است. هر چه Z کمتر باشد، احتمال ورشکستگی بانک و کاهش سرمایه آن و بنابراین به لحاظ مالی ضعیف‌تر شدنش بسیار بالاست. این شاخص برای بانک‌های ایرانی در طول سال های ۲۰۰۸-۲۰۰۱ رقمی بسیار پایین از ۰/۰۱تا ۰/۲بوده است و فقط در برخی موارد بالاتر از ۰/۲ و نزدیک به ۰/۸۷بوده است. این نتیجه نشان‌دهنده این است که بانک‌های ایرانی اعم از خصوصی و دولتی در طی این دوره و به خصوص بین سال های ۲۰۰۸-۲۰۰۴ پایداری کمی داشته‌اند. [۲]

شاخص مرتون

روش اندازه‌گیری پایداری در نظام بانکی کشورهای عضو OECD: شاخص اندازهگیری پایداری و ثبات بانکی در ۱۸ کشور عضوOECD با استفاده از شاخصی دودویی[۶] در دوره‌های زمانی بحرانی و عادی ارزیابی شده است (شاخص مرتون، ۱۹۷۴). پس از ارزیابی این ۱۸ کشور در دوره زمانی ۱۹۸۰ الی ۲۰۰۸ با استفاده از شاخص مرتون، مشخص شد در برهه‌های از زمان که این شاخص کاهش ناگهانی داشته است، یک بحران اقتصادی روی داده است مانند بحران مسکن، بحران بازار بورس، بحران مالی سال ۲۰۰۸٫ همچنین محرز شد لزوما هر کاهشی در این شاخص به منزله بحران و ناپایداری در نظام بانکی نیست. [۱]

عوامل موثر بر ثبات نظام بانکی

برای رسیدن به یک بانکداری موفق که خود موجبات ثبات و پایداری برای یک نظام بانکی می‌شود می‌بایست پنج عامل ذیل در ارائه خدمات بانکی رعایت شود:

  • عملکرد حرفه‌ایی (Professional)
  • هوشمند (Smart)
  • راحتی (Convenient)
  • کیفیت  (Quality)
  • بانکداری مسئولیت پذیر (Responsible Banking)

در واقع  برای رسیدن به بانکداری موفق می بایست از فرمول ذیل استفاده نمود :

Successful Banking =P+S+C+Q+R

با توجه به اهمیت عوامل فوق در بهره‌مندی از یک بانکداری موفق، مقایسه‌ای میان بانکداری سنتی و مدرن در عوامل PSCQR انجام داده‌ ایم. بانکداری الکترونیک با استفاده از ابزارهای مدرن به مراتب عملکرد حرفه‌ای تری نسبت به بانکداری سنتی دارد. بانکداری مدرن با بهره‌مندی از مزایای فناوری اطلاعات، هوشمندی را در شبکه بانکی به ارمغان آورده است. بی‌بدیل انجام خدمات بانکی بر بستر اینترنت یا با استفاده از ابزارهای پرداخت الکترونیک معمولی و سیار در هر ساعتی از شبانه روز، راحتی و صرفه جویی در زمان به همراه داشته است.

کیفیت ارائه خدمات در بانکداریالکترونیک به مراتب بیشتر از بانکداری سنتی است. این در حالی‌است که بانکداریالکترونیک نیازمند مسئولیت‌پذیری بیشتری می‌باشد تا امنیت و ارائه خدمات مطلوب‌تر را به همراه داشته باشد.

امّا متغیرهایی که روی ثبات نظام بانکی تأثیر میگذارندبه دو گروه تقسیم می‌شوند: متغیرهای برونزا و درونزا. متغیرهای برون‌زا، متغیرهایی هستند که ریشه در اقتصاد کلان دارند و متغیرهای درون‌زا، متغیرهای مالی هستند که با نظام بانکداری مرتبطند.

برخی از متغیرهای برون‌زا در نظام بانکی عبارتند از:

  • تولید ناخالص داخلی؛
  • نوسانات نرخ ارز؛
  • نرخ تورم؛
  • سیاست های پولی که توسط دولت و بانک مرکزی تدوین می‌شوند.

نوسانات نرخ ارز تاثیر معکوس و منفی روی ثبات نظام بانکی دارد. افزایش این نرخ که به معنی کاهش ارزش پول ملی است موجب کاهش پایداری و ثبات در نظام بانکی خواهد شد.

شایان ذکر است در ایران برخی از عوامل فوق در ثبات بانک‌های دولتی و خصوصی تاثیر متفاوتی دارند. در ایران تحریم نیز به عنوان یکی از عوامل مهمی که غیرمستقیم روی نرخ ارز و مستقیم روی فناوری‌های پرداخت الکترونیکی تاثیر گذاشته است از عوامل برون‌زا محسوب می‌شود.

برخی از متغیرهای درون‌زا در نظام بانکی عبارتند از:

  • مجموع دارایی بانک‌ها؛
  • نسبت وام به دارایی؛
  • نسبت هزینه به درآمد؛
  • نسبت دارایی‌های بانک‌های خصوصی به کل دارایی‌های نظام بانکی؛
  • نظام‌های نوین پرداخت.

علاوه بر عوامل اشاره شده در بالا، یکی دیگر از عوامل مهم اثرگذار در ثبات و پایداری نظام بانکی، توانایی تصمیمگیری به موقع و صحیح توسط سیاست گذاران، قانون گذاران و دست اندرکاران نظام بانکی میباشد.

تصمیمگیری به موقع و صحیح

تصمیم‌گیری فرآیندی است برایکاهش نااطمینانی با در نظر داشتن آینده. همچنین تصمیم‌گیری شناسایی و انتخاب گزینه‌های مختلف بر اساس ارزش‌ها و ترجیحات تصمیم‌گیرنده است.[۳]در مورد موسسات مالی، به دلیل حجم وسیع اطلاعات و دانش ناکافی در مورد گزینههای در دسترس تصمیم‌گیری از اهمیت بیشتری برخوردار است. [۳]

تصمیم‌گیری به موقع و صحیح استراتژیکی، تکنیکی و عملیاتی از عوامل مهم و اثرگذار در کاهش هزینه‌ها، مخاطرات، پیشگیری از بوجود آمدن برخی از بحران‌ها، افزایش سودآوری و نهایتا پیش‌درآمدی بر ثبات و پایداری در نظام بانکی است. اما چه عواملی در تصمیم‌گیری درست و به موقع در یک نظام بانکی می‌تواند تاثیر قابل توجهی داشته باشد؟

درک صحیح رقابت، منابع اطلاعاتی یکپارچه و جامع، بهره‌مندی از شاخص‌های هدفمند برای اخذ تصمیم‌های درست و به موقع در نظام بانکی بسیار حائز اهمیت است و می تواند منجر به خلق ارزش افزوده و نهایتا سودآوری و ثبات اقتصاد کشور شود.

درک صحیح رقابت

رقابت یکی از عوامل کلیدی و محرک در هر بنگاه اقتصادی است که در بخش مالی نیز رقابت از بسیاری جهات حائز اهمیت است. رقابت باعث افزایش کارایی تولید و ارائه خدمات بانکی، افزایش کیفیت خدمات و افزایش نوآوری در این نظام خواهد بود. از سویی مطالعات نشان میدهد رقابت شدید میان بانک‌ها و موسسات مالی و اعتباری ممکن است منجر به ناپایداری و بحران در بخش اقتصادی و مالی شود.

بر اساس تحقیقی که بر بحران اقتصادی سال ۲۰۰۸ در جهان انجام شده است مشخص شد تنها قوانین و قواعد ناکارآمد بانکی منجر به این بحران نشده است بلکه رقابت بی حد و مرز [۷]میان بانکها یکی دیگر از عوامل اصلی این بحران بوده است. [۵]

این نشان می‌دهد تا زمانی‌که بازارهای مالی کشش رقابت را داشته باشند، رقابت میان بانکها مطلوب بوده و منجر به رشد بخش مالی و نهایتا اقتصاد کشور خواهد شد اما در صورتیکه رقابت از ظرفیت بازار فراتر رود، می‌تواند منجر به بحران و عدم پایداری در نظام بانکی و اقتصاد کشور شود.

بانک‌ها می‌توانند با درک صحیح رقابت، خدمات ارزش افزوده و نوآوری را در نظام بانکی را خلق نمایند و بانک مرکزی به عنوان نهادی قانون‌گذاری و ناظر، با مدیریت صحیح این رقابت‌ها از اثرات مخرب آن جلوگیری نماید.

منابع اطلاعاتی جامع و یکپارچه

بی‌بدیل داده و اطلاعات سالم، جامع و به موقع از ملزومات یک تصمیم‌گیری درست و تاثیرگذار است.هر دو تعریف ارائه شده برای تصمیم‌گیری تاکید زیادی روی جمع‌آوری اطلاعات دارد. نظام بانکی به عنوان نظامی که حجم گسترده‌ای از اطلاعات مهم مالی را در بر دارد، لازم است بتواند اطلاعات سالم و معتبری را گردآوری و نگهداری نماید.همچنین به واسطه گستردگی بانک‌ها و موسسات مالی- اعتباری در این نظام، یکپارچگی اطلاعات از اهمیت بسیار ویژه‌ای برخوردار است. تنها در سایه دستیابی به اطلاعات جامع، یکپارچه و سالم می‌توان عملکرد این نظام را مدیریت کرده و تصمیم‌گیری‌های درستی را در سایه آن رقم زد. بانکداری سنتی همچنان در ایران جایگاه قابل توجهی دارد که دسترسی به اطلاعات آن به صورت یکپارچه چندان آسان نیست. اما این رویکرد را می‌توان توسط بانکداری الکترونیک نهادینه کرد.

به عنوان مثال، در ابتدای راه‌اندازی نظام پرداخت الکترونیک در ایران، بانک‌ها و شرکت‌های خدمات پرداخت به صورت مستقل و تحت نظر قوانین و مقررات قانون‌گذار به ارائه خدمات می‌پرداختند اما این سیستم جزیره‌ای مشکلات و معضلات فراوانی را به همراه‌ داشت. به منظور رفع مشکلات، طرح ملی شاپرک (شبکه الکترونیکی پرداخت کارت) راه‌اندازی شد تا علاوه بر یکپارچه‌سازی داده‌های ناشی از تراکنش‌های مالی بر روی ابزارهای پرداخت الکترونیک، بتواننظارت و مدیریت جامع بر عملیات بانکی داشت. انتظار می‌رود با توسعه طرح در گام‌های بعدی به کلیه‌ ابزارهای پرداخت الکترونیک مانند موبایل و اینترنت، اطلاعات جامع و یکپارچه‌ای از کلیه شبکه‌های پرداخت الکترونیک در دسترس باشد تا بتواند زمینه‌ساز تصمیم‌گیری‌های صحیح و به موقع برای کاربری بهینه سرمایه‌گذاری‌های انجام شده در این زمینه قرارگیرد.

بهره‌مندی از شاخص‌های هدفمند

یک سیستم بانکی کارآمد ارتباط میان بهرهمندی از منابع و پویایی را تسهیل می‌نماید تا فرآیند رشد اقتصادی را تسریع بخشد. این مهّم می‌تواند با ابزارهایی مانند شاخص‌های هدفمند و ارزیابی مستمر عملکرد (KPI) انجام شود. KPI‌یی که برای سیستم بانکی احصاء شده‌است تا به رشد اقتصادی بانک‌ها کمک نمایند عمدتا به شرح ذیل می‌باشد:[۶]

  • جریان نقدی[۸](CF)؛
  • بازگشت سرمایه به کار گرفته شده[۹](ROCE)؛
  • میزان رضایت مشتری (CSR)[10]؛
  • نرخ جایگزینی فرصت (OSR) [۱۱]؛
  • بازگشت سرمایه‌گذاری (ROI)[12]؛
  • اثربخشی کلی تجهیزات  (OEE)[13]؛
  • توسعه و ارتقاء داخلی (IP[14]).

شاخص‌های هدفمند نه تنها بر مدیریت بهتر عملکرد بانکتاثیر گذارند، بلکه ابزاری بسیار موثر در اخذ تصمیمات مهم، صحیح و به موقع هستند. با اندازهگیری شاخص‌‌ها و مقایسه آنها با هدف هر شاخص، میتوان عملکرد نظام بانکی را ارزیابی کرده و در صورت نیاز به بهبود، با تصمیم‌‌گیری درست و به موقع راهکارهای پیشگیرانه/ اصلاحی اعمال کرد. بدیهی است پایش گام به گام این شاخص‌ها میتواند از بروز بحران و نهایتا عدم ثبات نظام بانکی پیشگیری نماید.

بانکداری الکترونیک عاملی موثر در ثبات نظام بانکی؛ فرصتها و چالش‌ها

با توجه به اینکه بانکداری الکترونیک در عوامل تاثیرگذاری بر بانکداری موفق PSCQR، نسبت به بانکداری سنتی قوی‌تر ظاهر شده است همچنیناز عوامل درون‌زای تاثیرگذار بر ثبات نظام بانکی بوده است و  قابلیت یکپارچه سازی منابع اطلاعاتی را دارد؛ لذا به عنوان عاملی تعیین‌کننده برای ثبات نظام بانکی در نظر گرفته شده است. در ادامه روندی که جهان برای جایگزینی بانکداری سنتی با روش‌‌های نوین پرداخت در پیش گرفته است موید این ادعا می‌باشد.

بانکداری الکترونیکی با پیدایش ابزارهای پرداخت مانند دستگاه‌های خودپرداز و تراکنش‌های تلفنی شروع و در سال‌های اخیر و با رشد تکنولوژی و استفاده از اینترنت، شکل دیگری به خود گرفت. ‌بانکداری الکترونیک اهداف متعدد و متفاوتی را دنبال می‌کند که یکی از آنها واکنش بهتر به بازار است. در سیستم مالی جدید اولین مزیت بانک‌هایی که خدمات بانکداری الکترونیکی ارائه می‌کنند برندینگ بهتر و کسب رتبه بالاتر در فضای رقابتی صنعت بانکدرای است. این امر موجبات خلق ارزش افزوده، جذب بیشتر مشتریان و نهایتا افزایش سودآوری و ثبات در نظام بانکی را فراهم می‌آورد. طبیعی است هدف هر شرکت یا بنگاه اقتصادی حداکثر کردن سود است و بانک‌ها نیز از این اصل مستثنی نیستند. خدمات بانکداری‌الکترونیک فرصت بسیار خوبی را برای این مهم فراهم کرده و مزایای ذیل را به دنبال دارد:

  • افزایش راحتی و صرفه‌جویی در زمان؛
  • دسترسی سریع و پیوسته به اطلاعات؛
  • مدیریت بهتر پول نقد؛
  • کارایی بیشتر؛
  • مقرون به صرفه بودن؛
  • کاهش ریسک‌های عملیاتی و خطای انسانی؛
  • شفافیت بیشتر جریان‌های مالی؛
  • مسئولیت‌پذیری اجتماعی[۱۵]؛
  • حذف روش‌های سنتی و جایگزینی آن با راهکارهای نوین؛
  • کاهش و کشف سریع تقلب‌های مالی و بانکی.

تحقیقی بر روش‌های پرداخت‌نوین در جهان نشان‌ می‌دهد تراکنش‌های مالی با استفاده از ابزارهای پرداخت الکترونیک در جهان در سال ۲۰۱۳ بالغ بر ۴۰۱۰ میلیارد دلار بوده است. آمار نشان می‌دهد ۹۵% این تراکنش‌ها از طریق دستگاه‌های پایانه فروش و ۵% آنها از طریق موبایل و اینترنت انجام شده است. جدول ذیل مقایسه‌ای از تعداد و مبلغ تراکنش‌های انجام شده در ایران و جهان نشان می‌دهد. [۷]

وضعیت پرداخت الکترونیک در سال ۲۰۱۳

تعداد تراکنش

(میلیارد)

مبلغ تراکنش

(میلیارد دلار)

تعداد تراکنش

(میلیارد)

مبلغ تراکنش

(میلیارد دلار)

جهان

ایران

پایانه فروش

۲/۳۱۵

۴۰۱۰

۳

۱۷۷

موبایل

۱۷/۸

۱۶۳/۱

۵/.

۱

همانطور که مشاهده‌ می‌شود،تراکنش‌های مالی با استفاده از ابزارهای نوین پرداخت در جهان مورد اقبال عمومی قرار گرفته و جریان نقدی ناشی از این تراکنش‌ها بالغ بر ۴۰۱۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۳ بوده است. اعداد و ارقام فوق نشان می‌دهد جهان به سمت افزایش استفاده از نظام‌های نوین پرداخت و بانکداری الکترونیکو جایگزینی روش‌های سنتی بانکی با آن پیش رفته و ایران همگام با جهان، افق گسترده‌ای برای رشد و توسعه در این حوزه پیش رو دارد.

همانطور که اشاره شد سودمندی بانکداری الکترونیکی برای جامعه و نظام بانکی غیرقابل انکار است. ولی چالش‌هایی در شرایط کنونی پیش روی بانکداری الکترونیک است که از جمله آن می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود:

  • چالش‌های مربوط به فناوری: این گروه از چالش‌ها شامل توسعه بازار، افزایش مشتریان و نگهداری سخت افزارها و نرم افزارها است. بحث امنیت اطلاعات شبکه و کاربران نیز در این گروه طبقه بندی می شود.
  • چالش‌های مربوط به کسب و کار: از جمله این چالش‌ها می‌توان به تحریم‌ها اشاره نمود که هر چند خود می‌تواند موجبات تولید دانش،  تکنولوژی و خلق توانمندی‌های درون‌زا  شود.
  • چالش‌های مدیریتی: یک تیم مدیریتی مجرب و کارآزموده و با انگیزه برای کسب و نگهداری پایداری، ضروری است. مهارت  و دانش لازم در زمینه مدیریت منابع انسانی، تکنولوژی، سرمایه، ریسک و عملیات، تصمیم‌گیری به موقع و صحیح از الزامات اصلی است که در صورت نبود آن منجر به چالشهای جدّی خواهد شد.

بر اساس تحقیقی که در خاورمیانه انجام شده است، در مجموع زیرساخت‌های پرداخت غیرنقدی در این منطقه هنوز توسعه نیافته و کارایی لازم را ندارد. مشتریان بیشتر ترجیح می‌دهند که از کارت‌های خود برای برداشت پول از دستگاه‌های خودپرداز استفاده کنند. [۸]

برخی از علل عدم توسعه یافتگی شیوه‌های نوین پرداخت در منطقه خاورمیانه عبارتند از:

  • غیر قابل اطمینان بودن خدمات قابل ارائه؛
  • کمبود فروشگاه‌های آنلاین محلی؛
  • گزینه‌های نامناسب پرداخت؛
  • عدم توانایی مناسب در به جریان انداختن سفارش یا تحویل کالا؛
  • طراحی ضعیف وب سایت‌ها.

ظرفیت توسعه در بازار پرداخت آنلاین خاورمیانه دارای جذابیت زیادی برای سرمایه‌گذاران این حوزهمی‌باشد. در واقع عدم توسعه یافتگی سیستم‌های نوین پرداخت در این منطقه به معنای وجود یک مورد تجاری در زمینه خدمات بانکداری الکترونیک در خاورمیانه است که بسیاری از سرمایه‌گذاران در حوزه پرداخت الکترونیک را به سمت خود جذب کرده است.

بدیهی است ایران نیز به عنوان یکی از کشورهای مستقر در منطقه خاورمیانه، پتانسیل زیادی برای رشد و توسعه در زمینه خدمات پرداخت الکترونیک و آنلاین دارد. لذا توسعه بستر ارائه خدمات با بهره‌مندی از تکنولوژی و پروتکل‌های پرداخت سیار نظیر؛ SEMOPS، Paybox، Mobile Pay، PayPal و امکانات ارتباطیBluetooth، NFC، SMS، USSD، GPRS، Wi-Fi می‌تواند کمک شایانی به توسعه زیرساخت و ابزارهای ارتباطی نماید.[۹]

جمعبندی

همانطور که در این مقاله اشاره شد، ثبات بانکی تاثیر قابل توجهی بر رشد اقتصادی یک کشور دارد. ثبات نظام بانکی قابل اندازه‌گیری بوده و شاخص‌هایی برای سنجش آن تعریف شده است. با استفاده از شاخص Z مشخص شد در سال‌های ۲۰۰۱ الی ۲۰۰۸ نظام بانکی ایران از ثبات نسبتا کمی برخوردار بوده است. این مقاله با بررسی و تحقیق، عوامل و راهکاری را برای افزایش و حفظ ثبات و پایداری در نظام بانکی پیشنهاد کرده است.

تصمیم‌گیری به موقع و صحیح با درک صحیح رقابت، در اختیار داشتن منابع ازاطلاعاتی جامع و یکپارچه، بهره‌مندی از شاخص‌های هدفمند که در این مقاله نام برده شد نقشی بسیار تاثیرگذار بر افزایش ثبات و پایداری نظام بانکی دارد.

از سویی در سایه به خدمت گرفتن فناوری اطلاعات و نظام‌های نوین بانکی مانند بانکداری الکترونیک به دلیل مزایای مدیریت مناسب‌تر ریسک، حذف روش‌های سنتی، کاهش هزینه‌ها، کاهش تقلب‌ها و عملکرد بهتر در PSCQR، شاخص سودآوری افزایش یافته و منجر به ثبات بیشتر در نظام بانکی خواهد شد.

لذا با وجود این توصیفات همه فعالیت‌های کلیدی در یک بانک و یا نظام بانکی نیاز به سیاست‌های حمایتی و پولی توسط قانون‌گذار در کشور مانند بانک مرکزی و نهایتاً دولت دارد. همچنین باید از جانب مدیران ارشد مانند مدیران عامل بانک‌ها، بالاترین مقام تصمیم‌گیر مورد حمایت قرار گیرد و منابع لازم نیز برای آن در نظر گرفته شود. در غیر اینصورت پروژه‌هایی نظیر بانکداری الکترونیک با ارزش افزوده‌های اشاره شده در بالا با شکست مواجه خواهد شد.

در پایان امید است کشور عزیزمان با استفاده از ظرفیت ها و پتانسیل‌های موجود اعم از سخت افزاری، نرم افزاری و مغز افزاری بتواند در سال ۱۳۹۲ که به حماسه سیاسی، حماسه اقتصادی نیز نامیده شده است حماسه اقتصادی نوینی را به کمک هم اندیشی، همافزایی و استفاده حداکثری از ظرفیت ها  تجربه و ثبات و پایداری را در نظام بانکی به ارمغان بیاورد.

بر اساس تحقیقاتی که انجام شده، این نخستین باری است که نظام بانکی ایران از منظرثبات، نقش تصمیم‌گیری صحیح و تاثیر نظام‌های نوین پرداخت بر آنبررسی شده و امید است زمینه تحقیقات آتی در این حوزه قرارگیرد.

————————————————————————-


[۱]تعریف GDP: تولید ناخالص داخلی یا GDP یکی از مقیاس‌های اندازه گیری در اقتصادکلان است. تولید ناخالص داخلی در برگیرنده ارزش مجموع کالاها و خدماتی است که طی یک دوران معین (معمولاً یک سال) در یک کشور تولید می‌شود و مقایسه سالانه آن، تعیین‌کننده میزان رشد اقتصادی یک کشور است.

[۲]Capitalization

[۳]Equity capital as a percentage of assets

[۴]Average return as percentage of assets

[۵]Standard deviation of return on assets as a proxy for return volatility

[۶]Binary

[۷]Unfettered Competition

[۸]Cash Flow

[۹]Return on Capital Employed

[۱۰]Customer Satisfaction Rate

[۱۱]Opportunity Succession Rate

[۱۲]Return on Investment

[۱۳]Overall Equipment Effectiveness

[۱۴]Internal promotion

[۱۵]یکی از نقش‌های بانکدرای الکترونیک در مسئولیت اجتماعی، حفظ محیط زیست و کاهش مصرف منابع طبیعی مانند کاغذ است.

نویسندگان:

 سید سامان میرنبوی
کارشناس ارشد سیستم‌های بانکداری و پرداخت الکترونیک و مدیر طرح و برنامه شرکت پرداخت نوین آرین
 سیده مهرناز سادات اخوی
کارشناس سیستم‌های بانکداری و پرداخت الکترونیک و رئیس بخش مطالعات اقتصادی و استراتژیک طرح و برنامه شرکت پرداخت نوین آرین
 سمیرا نیک نامی
کارشناس سیستم‌های بانکداری و پرداخت الکترونیک و کارشناس بخش مطالعات اقتصادی و استراتژیک طرح و برنامه شرکت پرداخت نوین آرین